Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng: căn cứ và nguyên tắc

Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là chuyện xảy ra hằng ngày mà phần lớn mọi người chỉ đụng tới đúng một lần trong đời: xe va quệt ngoài đường, cây bên đường đổ đè móp nắp ca-pô, con chó nhà hàng xóm cắn rách chân đứa nhỏ. Lúc đó câu hỏi đầu tiên luôn là “ai phải đền, đền bao nhiêu”. Rắc rối nằm ở chỗ hai bên thường tranh nhau ở phần “bao nhiêu” trong khi lẽ ra phải làm rõ phần “có phải đền hay không” trước. Bài này đi theo đúng thứ tự đó.

Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là gì

Nói theo kiểu đời thường: hai người không hề ký kết gì với nhau, không quen biết nhau, nhưng một bên gây ra thiệt hại cho bên kia thì bên gây ra phải bù lại. Không cần có thỏa thuận trước, nghĩa vụ này phát sinh từ chính hành vi gây hại.

Chế định này nằm ở Chương XX Bộ luật Dân sự 2015, mở đầu bằng Điều 584 về căn cứ phát sinh trách nhiệm. Đây là nền pháp lý chung cho gần như mọi vụ va chạm dân sự thường gặp.

Khác gì với bồi thường trong hợp đồng

Nếu bạn thuê nhà rồi làm hỏng máy lạnh, đó là vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng thuê — hai bên đã có ràng buộc từ trước, mức đền có thể đã ghi sẵn. Còn nếu bạn lùi xe làm móp cổng nhà người lạ, không có hợp đồng nào cả.

Sự phân biệt này không phải chuyện học thuật. Nó quyết định bạn căn cứ vào đâu để đòi, ai phải chứng minh cái gì, và thời hiệu khởi kiện áp dụng ra sao. Với yêu cầu bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, Điều 588 Bộ luật Dân sự 2015 ấn định thời hiệu là ba năm kể từ ngày người có quyền biết quyền lợi của mình bị xâm phạm.

Ai là người phải bồi thường

Không phải lúc nào người trực tiếp gây ra cũng là người móc tiền. Bộ luật Dân sự 2015 quy định riêng về năng lực chịu trách nhiệm theo độ tuổi, nên với người chưa thành niên thì cha mẹ có thể phải bồi thường thay hoặc bồi thường phần còn thiếu.

Tương tự, pháp nhân bồi thường cho thiệt hại do người của mình gây ra khi đang thực hiện nhiệm vụ được giao. Tài xế của công ty đâm xe khi đang đi giao hàng thì bên bị hại nên nhắm vào công ty, không nên nhắm vào cá nhân tài xế.

Bốn căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

Muốn buộc ai đó phải đền, phải hội đủ các yếu tố sau. Thiếu một yếu tố là yêu cầu bị bác, dù bạn có bức xúc đến đâu.

Có thiệt hại thực tế xảy ra

Thiệt hại phải là cái đã xảy ra hoặc chắc chắn sẽ xảy ra, tính ra được bằng tiền. Sợ hãi suông, bực bội suông, “suýt nữa thì” — đều không phải căn cứ.

Đây là chỗ nhiều người mất quyền lợi oan vì không giữ chứng từ. Hóa đơn sửa xe, phiếu thu viện phí, bảng lương chứng minh thu nhập thực tế bị mất trong thời gian nằm viện đều là thứ phải gom ngay từ đầu.

Hành vi xâm phạm trái pháp luật

Hành vi phải xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản hoặc quyền lợi hợp pháp khác. Nó có thể là hành động, cũng có thể là việc không làm điều đáng lẽ phải làm — chủ nhà biết cây đã mục mà không chặt là một ví dụ.

Mối quan hệ nhân quả

Thiệt hại phải là hậu quả trực tiếp của hành vi đó. Nghe hiển nhiên nhưng thực tế đây là điểm tranh cãi dai dẳng nhất tại tòa.

Ví dụ hay gặp: người bị va quệt nhẹ, hai tuần sau nhập viện vì bệnh tim và đòi bồi thường toàn bộ chi phí điều trị. Bên kia sẽ lập luận rằng bệnh nền mới là nguyên nhân. Không có kết luận giám định thì rất khó phân định.

Yếu tố lỗi và một thay đổi nhiều người chưa cập nhật

Theo cách hiểu truyền thống, phải có lỗi của người gây thiệt hại thì mới phải đền. Bộ luật Dân sự 2015 đã dịch chuyển: người gây thiệt hại phải bồi thường, trừ khi chứng minh được mình không có lỗi trong những trường hợp luật cho phép.

Nói cách khác, gánh nặng chứng minh nghiêng về phía người gây hại nhiều hơn trước. Nghị quyết 02/2022/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn khá chi tiết phần này, và nhiều bài viết trên mạng vẫn đang chép lại cách hiểu cũ theo bộ luật năm 2005.

Các loại thiệt hại được bồi thường

Bốn nhóm này được quy định lần lượt tại các Điều 589, 590, 591 và 592 Bộ luật Dân sự 2015. Điểm cần nhớ là chi phí cứu chữa hợp lý mới được chấp nhận, không phải mọi hóa đơn đều đương nhiên được tính.

Riêng khoản tổn thất về tinh thần, luật đặt mức trần tính theo lương cơ sở chứ không thả nổi. Đừng kỳ vọng con số quá cao ở khoản này, và cũng đừng bỏ qua nó khi thương lượng.

Mẹo thực tế: lập một bảng liệt kê từng khoản kèm chứng từ tương ứng ngay trong tuần đầu tiên. Khi ra tòa hoặc ra công an phường, bảng đó có sức thuyết phục hơn hẳn việc kể lể bằng miệng.

Nguyên tắc bồi thường toàn bộ và kịp thời

Đây là nguyên tắc xương sống, ghi tại Điều 585 Bộ luật Dân sự 2015. Hiểu sai nguyên tắc này là nguồn gốc của phần lớn các cuộc cãi vã kéo dài.

“Toàn bộ” nghĩa là gì

Toàn bộ nghĩa là đền đủ thiệt hại thực tế, không hơn không kém. Người bị hại không được lợi thêm từ vụ việc, và cũng không phải chịu thiệt phần nào.

Nhiều người hiểu “toàn bộ” thành “muốn đòi bao nhiêu cũng được”. Ngược lại, không ít người gây hại nghĩ rằng cứ đưa một khoản tượng trưng là xong. Cả hai cách hiểu đều dẫn tới bế tắc.

“Kịp thời” và quyền yêu cầu tạm ứng

Kịp thời có nghĩa là bồi thường ngay khi thiệt hại xảy ra, không kéo dài chờ tòa phán quyết. Với nạn nhân đang nằm viện, việc chậm chi trả gây hậu quả nặng hơn nhiều so với việc thiếu một khoản nhỏ.

Các bên hoàn toàn có thể thỏa thuận mức bồi thường, hình thức bằng tiền hay hiện vật, trả một lần hay nhiều lần. Thỏa thuận nên lập thành văn bản, ghi rõ đã giải quyết trọn vẹn hay còn bảo lưu khoản nào.

Khi nào được giảm mức bồi thường

Luật cho phép giảm nếu người gây thiệt hại không có lỗi hoặc có lỗi vô ý và thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế của họ. Đây là quy định thực tế, không phải để trốn trách nhiệm.

Ở chiều ngược lại, nếu bên bị thiệt hại cũng có lỗi thì họ không được bồi thường phần thiệt hại do lỗi của mình gây ra. Trường hợp thiệt hại xảy ra hoàn toàn do lỗi của người bị thiệt hại hoặc do sự kiện bất khả kháng, trách nhiệm bồi thường thường không phát sinh.

Ba tình huống thực tế hay gặp

Tai nạn giao thông

Ô tô, xe máy được xem là nguồn nguy hiểm cao độ. Theo Điều 601 Bộ luật Dân sự 2015, chủ sở hữu hoặc người đang chiếm hữu, sử dụng phải bồi thường ngay cả khi không có lỗi, trừ trường hợp lỗi hoàn toàn thuộc về người bị thiệt hại hoặc do bất khả kháng.

Thực tế phần lớn vụ va chạm được giải quyết bằng thương lượng tại chỗ hoặc tại công an phường. Hãy giữ biên bản hiện trường và sơ đồ hiện trường — thiếu hai thứ này, việc chứng minh sau đó cực kỳ vất vả.

Cây đổ đè xe, đè người

Điều 604 Bộ luật Dân sự 2015 quy định chủ sở hữu, người chiếm hữu, người được giao quản lý cây cối phải bồi thường khi cây gây thiệt hại. Với cây xanh đô thị, trách nhiệm thuộc về đơn vị được giao quản lý.

Điểm gây tranh cãi là bão lớn. Nếu cây đổ trong cơn bão được công bố, bên quản lý thường viện dẫn bất khả kháng. Nhưng nếu cây đã mục, đã có phản ánh mà không xử lý, lập luận đó khó đứng vững.

Vật nuôi gây thiệt hại

Điều 603 Bộ luật Dân sự 2015 đặt trách nhiệm lên chủ sở hữu súc vật. Chó cắn người, trâu bò phá ruộng lúa, mèo làm vỡ đồ nhà hàng xóm đều thuộc nhóm này.

Nếu người thứ ba hoàn toàn có lỗi làm súc vật gây thiệt hại — chẳng hạn cố tình chọc phá con chó — thì người đó phải bồi thường. Trường hợp cả chủ vật nuôi và người thứ ba cùng có lỗi thì hai bên liên đới chịu trách nhiệm tại thegioiluat.

Kết luận

Điểm mấu chốt của bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng không nằm ở việc thuộc lòng số điều luật, mà ở việc chứng minh được bốn căn cứ và giữ đủ chứng từ cho từng khoản thiệt hại. Với những vụ nhỏ, giá trị rõ ràng, hai bên thiện chí thì tự thương lượng và lập biên bản thỏa thuận là đủ. Còn khi có thương tích cần giám định, có tranh chấp về nguyên nhân, hoặc bên kia phủ nhận trách nhiệm, bạn nên nhờ luật sư trước khi nộp đơn ra Tòa án nhân dân có thẩm quyền, vì cách trình bày yêu cầu ngay từ đầu ảnh hưởng lớn đến kết quả. Cần lưu ý các quy định về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng vẫn có thể được sửa đổi hoặc hướng dẫn lại, nên trước khi hành động hãy đối chiếu văn bản đang có hiệu lực hoặc hỏi trực tiếp cơ quan có thẩm quyền.