Thời gian thử việc tối đa: quy định theo từng nhóm vị trí

Thời gian thử việc tối đa là con số phần lớn người lao động chỉ đi tra sau khi đã ký xong giấy tờ và thấy có gì không ổn. Bên tuyển dụng nói “thử việc ba tháng cho chắc”, bạn gật đầu, rồi tháng thứ hai mới thắc mắc liệu như vậy có đúng luật. Bộ luật Lao động 2019 không đặt một mốc chung cho mọi vị trí mà chia thành bốn nhóm theo tính chất công việc. Bài này giúp bạn xác định đúng nhóm của mình, biết mức lương tối thiểu phải được nhận và nhận ra những trường hợp mà thử việc là trái quy định.

Thời gian thử việc tối đa theo Bộ luật Lao động 2019

Điều 25 Bộ luật Lao động 2019 cho hai bên tự thỏa thuận độ dài thử việc, nhưng thỏa thuận đó phải nằm trong giới hạn tương ứng với tính chất và mức độ phức tạp của công việc. Nói cách khác, con số ghi trong hợp đồng là kết quả đàm phán, còn trần thì luật đã chốt.

Một nguyên tắc quan trọng hay bị bỏ qua: mỗi công việc chỉ được thử việc một lần. Doanh nghiệp không thể cho bạn thử 2 tháng, đánh giá “chưa đạt”, rồi mời thử lại 2 tháng nữa cho cùng vị trí đó.

Bốn nhóm vị trí và bốn mốc trần khác nhau

Điểm dễ nhầm nhất nằm ở dòng cuối: 6 ngày làm việc, không phải 6 ngày lịch. Nếu công ty nghỉ chủ nhật, khoảng thời gian này trải qua một tuần hơn chứ không phải đúng sáu ngày liên tục.

Xác định mình thuộc nhóm nào

Căn cứ để phân nhóm là chức danh nghề nghiệp và yêu cầu trình độ của chính công việc đó, không phải bằng cấp cao nhất bạn đang có. Một người tốt nghiệp đại học đi làm nhân viên kho, nếu vị trí đó chỉ đòi trình độ trung cấp, thì thuộc nhóm 30 ngày.

Ngược lại, có nơi ghi mô tả công việc mơ hồ rồi mặc định áp mốc dài nhất. Khi vướng, hãy đối chiếu tin tuyển dụng gốc, bản mô tả công việc và yêu cầu bằng cấp mà chính doanh nghiệp đã công bố.

Riêng mốc 180 ngày, luật chỉ dành cho người quản lý doanh nghiệp theo định nghĩa của Luật Doanh nghiệp. Chức danh “trưởng phòng”, “quản lý bộ phận” trong nội bộ công ty không tự động được xếp vào nhóm này.

Lương thử việc và những khoản đi kèm

Mốc 85% được tính trên cái gì

Điều 26 Bộ luật Lao động 2019 quy định tiền lương thử việc do hai bên thỏa thuận nhưng ít nhất phải bằng 85% mức lương của công việc đó. Mốc này gắn với mức lương của chính vị trí bạn đang thử, không phải mức lương tối thiểu vùng.

Trên thực tế, tranh chấp thường phát sinh vì hai bên không thống nhất được “mức lương của công việc đó” là bao nhiêu. Vì vậy, hợp đồng nên ghi rõ lương chính thức sau khi đạt, rồi mới ghi mức thử việc tương ứng.

Nếu hợp đồng chỉ ghi “lương thử việc 8 triệu” mà không nêu lương chính thức, bạn gần như không có cơ sở đối chiếu khi cần chứng minh mình bị trả dưới 85%. Yêu cầu ghi đủ cả hai con số ngay từ đầu.

Bảo hiểm, phụ cấp và thuế trong thời gian thử việc

Cách ký giấy tờ quyết định nhiều thứ. Nếu nội dung thử việc được đưa thẳng vào hợp đồng lao động có thời hạn từ một tháng trở lên, khoảng thời gian đó thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc như bình thường.

Nếu hai bên ký một hợp đồng thử việc riêng, thông thường quan hệ này không thuộc diện đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc. Luật Bảo hiểm xã hội 2024 đã mở rộng đối tượng tham gia, nên bạn cần đối chiếu quy định hiện hành thay vì áp dụng thói quen cũ.

Về thuế, khoản chi trả cho người không ký hợp đồng hoặc ký hợp đồng ngắn hạn có thể bị tạm khấu trừ theo tỷ lệ ấn định của pháp luật thuế thu nhập cá nhân. Đây là tạm khấu trừ, cuối năm quyết toán có thể được hoàn nếu tổng thu nhập chưa đến ngưỡng chịu thuế.

Phụ cấp ăn trưa, xăng xe hay điện thoại không bị luật buộc phải trả trong thời gian thử việc. Đây là chỗ để thương lượng, và tốt nhất là thương lượng trước khi ký.

Các trường hợp không được thử việc

Hợp đồng dưới một tháng

Điều 24 Bộ luật Lao động 2019 nêu rõ không áp dụng thử việc với người lao động giao kết hợp đồng lao động có thời hạn dưới một tháng. Công việc quá ngắn thì bản thân nó đã là phép thử, luật không cho cắt thêm một giai đoạn thử việc nữa.

Ngoài nhóm này, một số quan hệ khác cũng không phát sinh thử việc theo cơ chế của Bộ luật Lao động, chẳng hạn người làm việc theo hợp đồng dịch vụ hoặc hợp đồng khoán việc dân sự. Bản chất pháp lý ở đó khác, và quyền lợi cũng khác.

Những cách làm sai mà người lao động thường chấp nhận

Kéo dài quá trần là dạng vi phạm phổ biến nhất. Một vị trí kế toán yêu cầu bằng đại học chỉ được thử tối đa 60 ngày, nên “thử việc 3 tháng” là vượt giới hạn dù người lao động đã đồng ý.

Dạng thứ hai là chia nhỏ nhiều lần: thử một tháng, ký tiếp một tháng “gia hạn”, rồi lại một tháng nữa. Cách này vi phạm nguyên tắc chỉ thử việc một lần cho một công việc.

Dạng thứ ba là để người lao động làm việc không giấy tờ gì, gọi là “làm thử xem có phù hợp”. Không có văn bản nào thì khi phát sinh tranh chấp, bạn phải tự chứng minh bằng tin nhắn, email phân công, thẻ ra vào hay sao kê chuyển lương.

Cũng cần nói thẳng: thời gian thử việc tối đa là trần chứ không phải mặc định. Doanh nghiệp hoàn toàn có thể chỉ thử 15 ngày cho một vị trí thuộc nhóm 60 ngày, và điều đó không có gì bất thường.

Kết thúc thử việc và những vướng mắc hay gặp

Ai được chấm dứt, có phải báo trước

Trong thời gian thử việc, mỗi bên có quyền hủy bỏ hợp đồng thử việc hoặc hợp đồng lao động đã giao kết mà không cần báo trước và không phải bồi thường, theo Điều 27 Bộ luật Lao động 2019. Đây là điểm khác biệt lớn so với giai đoạn làm việc chính thức.

Điều này cắt cả hai chiều. Bạn cũng có thể dừng ngay khi thấy công việc không phù hợp, miễn là hoàn thành nghĩa vụ bàn giao và được thanh toán tiền lương cho những ngày đã làm.

Khi hết thử việc mà không ai nói gì

Luật buộc người sử dụng lao động phải thông báo kết quả khi kết thúc thử việc. Trên thực tế, không ít nơi im lặng để bạn cứ làm tiếp mà không có hợp đồng chính thức.

Nếu bạn vẫn tiếp tục làm việc bình thường sau khi hết thời hạn thử việc, đây là dấu hiệu cho thấy quan hệ lao động chính thức đã hình thành trên thực tế. Hãy chủ động gửi email đề nghị ký hợp đồng và giữ lại phản hồi.

Cách thực thi giữa các địa phương và giữa các doanh nghiệp không đồng đều. Với tranh chấp có giá trị nhỏ, nhiều người chọn thương lượng nội bộ; khi đã liên quan tới truy thu bảo hiểm hoặc chênh lệch lương nhiều tháng, việc gửi đơn tới thanh tra lao động hoặc yêu cầu hòa giải viên lao động sẽ có sức nặng hơn.

FAQ

Thời gian thử việc tối đa có tính vào thời gian làm việc để hưởng phép năm không?
Nếu thử việc được ghi trong hợp đồng lao động, khoảng thời gian đó thường được tính vào thời gian làm việc của bạn tại doanh nghiệp. Nên xác nhận cách tính này bằng văn bản với bộ phận nhân sự.

Ký hợp đồng thử việc riêng thì có được nghỉ lễ hưởng lương?
Người làm việc theo hợp đồng thử việc vẫn thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật lao động về thời giờ làm việc, nghỉ lễ, nghỉ tết. Đây là nội dung nên hỏi rõ trước khi ký chứ đừng suy đoán.

Công ty tự ý cắt lương vì “chưa đạt KPI thử việc” thì xử lý thế nào?
Đối chiếu mức đã thỏa thuận trong hợp đồng với mốc 85%. Nếu thấp hơn, gửi kiến nghị bằng văn bản trước, sau đó mới tính đến khiếu nại hoặc khởi kiện.

Có được thử việc lần hai ở một vị trí khác trong cùng công ty?
Được, vì đó là một công việc khác với chức danh và yêu cầu khác. Giới hạn “một lần” áp dụng cho từng công việc cụ thể.

Kết luận

Nắm được thời gian thử việc tối đa của đúng nhóm vị trí mình đang ứng tuyển là cách nhanh nhất để biết đề nghị của nhà tuyển dụng có hợp lý hay không. Bốn mốc 180, 60, 30 và 6 ngày làm việc, cộng với mốc lương tối thiểu 85%, đã đủ để bạn tự kiểm tra hợp đồng trong vài phút cùng thế giới luật.

Việc tự xử lý là khả thi ở phần lớn tình huống: đọc kỹ hợp đồng, yêu cầu ghi rõ chức danh và mức lương chính thức, lưu lại toàn bộ email trao đổi. Chỉ nên tìm đến luật sư hoặc tổ chức đại diện người lao động khi tranh chấp đã liên quan tới nhiều tháng lương, truy thu bảo hiểm hoặc chấm dứt hợp đồng có dấu hiệu trái luật. Các quy định về lao động vẫn đang được sửa đổi theo từng giai đoạn, nên trước khi ký hoặc khiếu nại, hãy đối chiếu văn bản mới nhất hoặc hỏi trực tiếp cơ quan quản lý lao động tại địa phương.