Bộ luật Hình sự 2015: hiệu lực, bố cục và điểm mới chính

Bộ luật Hình sự 2015 là Bộ luật số 100/2015/QH13 được Quốc hội thông qua ngày 27/11/2015, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 12/2017/QH14 và có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2018, thay thế Bộ luật Hình sự 1999. Đây là văn bản quy định về tội phạm và hình phạt, công cụ quan trọng để đấu tranh phòng, chống tội phạm.

Bộ luật ban đầu dự kiến có hiệu lực từ 01/7/2016 nhưng được lùi lại để sửa các sai sót kỹ thuật. Sau đó, Bộ luật tiếp tục được sửa đổi một số điều. Bài viết tóm tắt thông tin văn bản, bố cục và những điểm mới cơ bản.

Bộ luật Hình sự 2015 là gì: thông tin văn bản

Bộ luật Hình sự 2015 có nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền quốc gia, an ninh đất nước, chế độ xã hội chủ nghĩa, quyền con người, quyền công dân, quyền bình đẳng giữa đồng bào các dân tộc, lợi ích của Nhà nước, tổ chức, bảo vệ trật tự pháp luật, chống mọi hành vi phạm tội; đồng thời giáo dục mọi người ý thức tuân theo pháp luật.

Bảng tóm tắt

Cấu trúc ba phần

• Phần thứ nhất: Những quy định chung (điều khoản cơ bản, hiệu lực, tội phạm, thời hiệu, hình phạt, biện pháp tư pháp, quyết định hình phạt, án treo, xóa án tích…).
• Phần thứ hai: Các tội phạm (từ tội xâm phạm an ninh quốc gia đến tội phá hoại hòa bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh).
• Phần thứ ba: Điều khoản thi hành.

Những điểm mới nổi bật của Bộ luật Hình sự 2015

So với Bộ luật Hình sự 1999, Bộ luật Hình sự 2015 có nhiều thay đổi quan trọng.

Pháp nhân thương mại chịu trách nhiệm hình sự

Lần đầu tiên, pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự đối với một số tội được quy định, chủ yếu thuộc nhóm tội phạm về kinh tế, môi trường, an toàn công cộng. Hình phạt với pháp nhân gồm phạt tiền, đình chỉ hoạt động có thời hạn, đình chỉ hoạt động vĩnh viễn và các hình phạt bổ sung.

Hạn chế hình phạt tử hình

Bộ luật bỏ hình phạt tử hình đối với một số tội và không áp dụng tử hình với người từ đủ 75 tuổi trở lên khi phạm tội hoặc khi xét xử, cũng như với phụ nữ có thai, phụ nữ nuôi con dưới 36 tháng tuổi. Năm 2025, Quốc hội tiếp tục sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật, trong đó tiếp tục thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình đối với một số tội. Nhiều hướng dẫn pháp luật thiết thực khác được cập nhật thường xuyên trên Thế Giới Luật.

Chính sách với người dưới 18 tuổi

Bộ luật dành một chương riêng cho người dưới 18 tuổi phạm tội, với nguyên tắc xử lý chủ yếu nhằm giáo dục, giúp đỡ sửa chữa sai lầm; mở rộng các biện pháp giám sát, giáo dục thay thế cho hình phạt.

Tuổi chịu trách nhiệm hình sự và nguyên tắc xử lý

Tuổi chịu trách nhiệm hình sự

Theo Bộ luật Hình sự 2015, người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ những tội mà Bộ luật có quy định khác. Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng thuộc danh mục các điều được liệt kê.

Phân loại tội phạm

Tội phạm được phân thành bốn loại theo mức hình phạt cao nhất của khung: ít nghiêm trọng (đến 03 năm tù), nghiêm trọng (trên 03 đến 07 năm), rất nghiêm trọng (trên 07 đến 15 năm), đặc biệt nghiêm trọng (trên 15 năm đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình). Phân loại này ảnh hưởng thời hiệu truy cứu, biện pháp ngăn chặn và nhiều chế định khác.

Lưu ý: thông tin phổ biến pháp luật trong bài nhằm giúp hiểu khái quát. Việc xác định một hành vi có cấu thành tội phạm hay không phải do cơ quan tiến hành tố tụng xem xét dựa trên chứng cứ cụ thể.

Hệ thống hình phạt trong Bộ luật Hình sự 2015

Hình phạt với cá nhân

• Hình phạt chính: cảnh cáo; phạt tiền; cải tạo không giam giữ; trục xuất; tù có thời hạn; tù chung thân; tử hình.
• Hình phạt bổ sung: cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề; cấm cư trú; quản chế; tước một số quyền công dân; tịch thu tài sản; phạt tiền (khi không là hình phạt chính); trục xuất (khi không là hình phạt chính).

Các chế định nhân đạo

Bộ luật quy định án treo, miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt, giảm thời hạn chấp hành hình phạt, tha tù trước thời hạn có điều kiện, xóa án tích. Đây là những công cụ giúp người phạm tội có cơ hội cải tạo, tái hòa nhập cộng đồng.

Để hiểu rõ hơn các vấn đề liên quan, hãy đọc thêm bài viết về tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự và thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự.

Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự

Bộ luật Hình sự 2015 quy định thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự là thời hạn mà khi hết thời hạn đó thì người phạm tội không bị truy cứu trách nhiệm hình sự, trừ một số tội không áp dụng thời hiệu.

Trường hợp không áp dụng thời hiệu

Không áp dụng thời hiệu truy cứu đối với các tội xâm phạm an ninh quốc gia, tội phá hoại hòa bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh, cùng một số tội tham nhũng đặc biệt nghiêm trọng theo quy định. Ngoài ra, nếu trong thời hạn thời hiệu người phạm tội lại thực hiện hành vi phạm tội mới hoặc cố tình trốn tránh và có quyết định truy nã, thời hiệu được tính lại theo quy định.

Ý nghĩa thực tiễn

Thời hiệu thể hiện chính sách hình sự: sau một khoảng thời gian dài, nếu người phạm tội không tái phạm, việc truy cứu có thể không còn cần thiết. Tuy nhiên, việc xác định thời hiệu trong vụ việc cụ thể phụ thuộc khung hình phạt và thời điểm thực hiện hành vi, do cơ quan tiến hành tố tụng quyết định.

Văn bản hướng dẫn và cách tra cứu

Khi áp dụng Bộ luật Hình sự 2015, cơ quan tiến hành tố tụng còn dựa vào các nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, thông tư liên tịch hướng dẫn từng tội cụ thể, cùng Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 về trình tự. Người dân nên tra cứu văn bản hợp nhất mới nhất để cập nhật các lần sửa đổi.

Câu hỏi thường gặp

Bộ luật Hình sự 2015 có hiệu lực từ khi nào?

Bộ luật Hình sự 2015, đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 12/2017/QH14, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2018.

Bộ luật Hình sự 2015 có bao nhiêu điều?

Bộ luật Hình sự 2015 gồm 3 phần, 26 chương, 426 điều, quy định về tội phạm, hình phạt và các chế định liên quan.

Pháp nhân có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?

Có. Bộ luật Hình sự 2015 lần đầu quy định pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự đối với một số tội nhất định, chủ yếu về kinh tế, môi trường, an toàn công cộng.

Kết luận

Bộ luật Hình sự 2015 (số 100/2015/QH13, sửa đổi năm 2017) có hiệu lực từ 01/01/2018, gồm 26 chương, 426 điều, với nhiều điểm mới như truy cứu trách nhiệm hình sự pháp nhân thương mại, hạn chế tử hình, chính sách riêng cho người dưới 18 tuổi. Bộ luật tiếp tục được sửa đổi ở một số điều trong các năm sau. Khi gặp vấn đề pháp lý hình sự cụ thể, bạn nên tham khảo ý kiến luật sư hoặc liên hệ cơ quan tiến hành tố tụng có thẩm quyền để được hướng dẫn chính xác.