Bộ luật Tố tụng hình sự: hiệu lực, bố cục, quyền tham gia

Bộ luật Tố tụng hình sự là văn bản quy định trình tự, thủ tục tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự. Bộ luật đang có hiệu lực là Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (số 101/2015/QH13), thông qua ngày 27/11/2015 và có hiệu lực từ ngày 01/01/2018.

Không ai mong muốn liên quan đến một vụ án hình sự, nhưng hiểu cơ bản về quyền và thủ tục giúp bạn tự bảo vệ mình hoặc người thân khi cần, dù ở vai trò bị hại, người làm chứng hay người bị buộc tội. Bài viết tóm tắt những điểm chính.

Bộ luật Tố tụng hình sự là gì: thông tin văn bản

Bộ luật Tố tụng hình sự quy định nhiệm vụ, quyền hạn và mối quan hệ giữa các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng; quyền, nghĩa vụ của người tham gia tố tụng; hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự.

Bảng tóm tắt

Quan hệ với Bộ luật Hình sự

Bộ luật Hình sự 2015 trả lời câu hỏi "hành vi nào là tội phạm, bị phạt thế nào", còn Bộ luật Tố tụng hình sự trả lời "ai, theo trình tự nào, được làm gì để xác định tội phạm và người phạm tội". Hai bộ luật có hiệu lực cùng thời điểm 01/01/2018. Sau đó, Bộ luật đã được sửa đổi, bổ sung một số điều, trong đó có các điều chỉnh liên quan đến tổ chức lại hệ thống Tòa án, Viện kiểm sát từ năm 2025. Thông tin pháp lý thiết yếu luôn được cập nhật trên Thế Giới Luật.

Nguyên tắc cơ bản của Bộ luật Tố tụng hình sự

Một số nguyên tắc quan trọng

• Suy đoán vô tội: người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật.
• Không ai bị kết án hai lần vì một tội phạm.
• Bảo đảm quyền bào chữa của người bị buộc tội, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bị hại, đương sự.
• Tranh tụng trong xét xử được bảo đảm.
• Xác định sự thật của vụ án: trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng; người bị buộc tội có quyền nhưng không buộc phải chứng minh là mình vô tội.

Lưu ý: nguyên tắc suy đoán vô tội có ý nghĩa thực tế. Việc đưa tin, bình luận như thể một người đã phạm tội khi chưa có bản án có hiệu lực có thể xâm phạm quyền, danh dự của họ.

Các giai đoạn tố tụng hình sự

Theo Bộ luật Tố tụng hình sự, một vụ án thường trải qua các giai đoạn sau.

Từ nguồn tin đến xét xử

1. Tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm: tố giác của cá nhân, tin báo của cơ quan, tổ chức, kiến nghị khởi tố.
2. Khởi tố vụ án, khởi tố bị can.
3. Điều tra: thu thập chứng cứ, hỏi cung, lấy lời khai, giám định, định giá.
4. Truy tố: Viện kiểm sát xem xét hồ sơ, ra quyết định truy tố bằng bản cáo trạng hoặc đình chỉ, trả hồ sơ điều tra bổ sung.
5. Xét xử sơ thẩm, phúc thẩm.
6. Thi hành bản án; xét lại bản án đã có hiệu lực theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm khi có căn cứ.

Thời hạn giải quyết tố giác

Cơ quan có thẩm quyền phải giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm trong thời hạn luật định (thông thường 20 ngày, có thể kéo dài với vụ việc phức tạp theo quy định). Người tố giác có quyền được thông báo kết quả giải quyết.

Nếu đang cần thêm thông tin, hãy xem tìm hiểu bộ luật Hình sự 2015 cùng bộ luật Tố tụng dân sự.

Quyền của người tham gia tố tụng

Người bị buộc tội

Theo Bộ luật Tố tụng hình sự, người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo có các quyền như: được biết lý do bị giữ, bị bắt, bị khởi tố; được thông báo quyền và nghĩa vụ; trình bày lời khai, ý kiến, không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội; tự bào chữa, nhờ người bào chữa; đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật, yêu cầu; khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng.

Người bào chữa

Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 mở rộng thời điểm người bào chữa tham gia: từ khi người bị bắt có mặt tại trụ sở cơ quan điều tra hoặc từ khi có quyết định tạm giữ, khởi tố bị can. Người bào chữa có thể là luật sư, người đại diện của người bị buộc tội, bào chữa viên nhân dân, trợ giúp viên pháp lý.

Bị hại và người làm chứng

Bị hại có quyền đưa ra chứng cứ, đề nghị mức bồi thường, tham gia phiên tòa, kháng cáo phần liên quan. Với một số tội, việc khởi tố chỉ thực hiện theo yêu cầu của bị hại. Người làm chứng có quyền được bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự khi tham gia tố tụng và được thanh toán chi phí đi lại theo quy định.

Điểm mới đáng chú ý của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015

• Bổ sung việc ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh khi hỏi cung bị can.
• Mở rộng quyền của người bào chữa, quy định thủ tục đăng ký bào chữa thay cho cấp giấy chứng nhận.
• Bổ sung thủ tục rút gọn và thủ tục đặc biệt với người dưới 18 tuổi.
• Quy định thủ tục truy cứu trách nhiệm hình sự pháp nhân thương mại.

Các biện pháp ngăn chặn theo Bộ luật Tố tụng hình sự

Để bảo đảm việc điều tra, truy tố, xét xử, Bộ luật Tố tụng hình sự quy định các biện pháp ngăn chặn: giữ người trong trường hợp khẩn cấp, bắt người, tạm giữ, tạm giam, bảo lĩnh, đặt tiền để bảo đảm, cấm đi khỏi nơi cư trú, tạm hoãn xuất cảnh.

Tạm giam và các biện pháp thay thế

Tạm giam là biện pháp nghiêm khắc nhất, áp dụng với bị can, bị cáo phạm tội đặc biệt nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hoặc một số trường hợp tội nghiêm trọng, ít nghiêm trọng theo điều kiện luật định. Bảo lĩnh, đặt tiền để bảo đảm là các biện pháp thay thế tạm giam, giúp người bị buộc tội tại ngoại nhưng phải cam kết có mặt theo giấy triệu tập.

Quyền khiếu nại biện pháp ngăn chặn

Người bị áp dụng biện pháp ngăn chặn và người bào chữa có quyền khiếu nại quyết định áp dụng, đề nghị thay thế hoặc hủy bỏ biện pháp nếu thấy không còn cần thiết. Thời hạn tạm giữ, tạm giam được Bộ luật quy định cụ thể, gia hạn phải có quyết định của cơ quan có thẩm quyền.

Câu hỏi thường gặp

Bộ luật Tố tụng hình sự hiện hành là bộ luật nào?

Là Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (số 101/2015/QH13), có hiệu lực từ ngày 01/01/2018, đã được sửa đổi, bổ sung một số điều bởi các luật liên quan.

Người bị bắt có được gặp luật sư không?

Có. Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 cho phép người bào chữa tham gia từ khi người bị bắt có mặt tại trụ sở cơ quan điều tra hoặc từ khi có quyết định tạm giữ, sau khi hoàn thành thủ tục đăng ký bào chữa.

Tố giác tội phạm ở đâu?

Bạn có thể tố giác tại cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc cơ quan, tổ chức khác như công an cấp xã. Cơ quan tiếp nhận có trách nhiệm chuyển nguồn tin cho cơ quan có thẩm quyền giải quyết theo quy định.

Kết luận

Bộ luật Tố tụng hình sự hiện hành là Bộ luật năm 2015, có hiệu lực từ 01/01/2018, gồm 9 phần, 36 chương, 510 điều, quy định toàn bộ trình tự từ tiếp nhận tố giác đến xét xử và thi hành án hình sự. Những nguyên tắc như suy đoán vô tội, bảo đảm quyền bào chữa và tranh tụng giúp bảo vệ quyền con người trong tố tụng. Nếu bạn hoặc người thân liên quan đến một vụ án hình sự, hãy liên hệ luật sư sớm để được hỗ trợ đúng quy định.