Bộ luật Dân sự hiện hành: bố cục, nội dung chính và lịch sử

Bộ luật Dân sự đang có hiệu lực tại Việt Nam là Bộ luật Dân sự 2015 (Luật số 91/2015/QH13), được Quốc hội thông qua ngày 24/11/2015 và có hiệu lực từ ngày 01/01/2017. Bộ luật gồm 6 phần, 27 chương, 689 điều, quy định địa vị pháp lý, chuẩn mực pháp lý về cách ứng xử của cá nhân, pháp nhân; quyền, nghĩa vụ về nhân thân và tài sản trong các quan hệ được hình thành trên cơ sở bình đẳng, tự do ý chí, độc lập về tài sản và tự chịu trách nhiệm.

Được coi là "luật gốc" của luật tư, Bộ luật Dân sự điều chỉnh những việc gần gũi nhất với mỗi người: mua bán, vay mượn, thuê nhà, đặt cọc, bồi thường thiệt hại, thừa kế. Bài viết giới thiệu tổng quan bộ luật, lịch sử các phiên bản và những nội dung đáng chú ý.

Bộ luật Dân sự qua các thời kỳ

Việt Nam đã ban hành ba Bộ luật Dân sự kể từ khi đổi mới.

Các phiên bản

Bộ luật Dân sự 2005 hết hiệu lực từ 01/01/2017. Các giao dịch xác lập trước ngày này vẫn có thể được xem xét theo quy định chuyển tiếp tại Điều 688 Bộ luật Dân sự 2015. Bạn có thể đọc thêm các bài hướng dẫn tương tự trên chuyên trang Thế Giới Luật.

Vì sao Bộ luật Dân sự 2015 gọn hơn

Bộ luật 2015 bỏ bớt các quy định mang tính hành chính, chuyển một số nội dung (như chuyển quyền sử dụng đất, quyền sở hữu trí tuệ chi tiết) về luật chuyên ngành, tập trung vào nguyên tắc chung. Nhờ đó, bộ luật đóng vai trò nền tảng, các luật chuyên ngành như Luật Đất đai, Luật Nhà ở, Luật Thương mại áp dụng trên cơ sở đó.

Bố cục Bộ luật Dân sự 2015

Sáu phần của bộ luật

Phần quy định chung

Phần thứ nhất của Bộ luật Dân sự gồm các nguyên tắc cơ bản (bình đẳng, tự do thỏa thuận, thiện chí trung thực, tôn trọng lợi ích Nhà nước và người khác, tự chịu trách nhiệm), quy định về cá nhân (năng lực pháp luật, năng lực hành vi, quyền nhân thân), pháp nhân, tài sản, giao dịch dân sự, đại diện, thời hạn và thời hiệu.

Phần nghĩa vụ và hợp đồng

Đây là phần dài nhất, gồm quy định chung về nghĩa vụ, các biện pháp bảo đảm (cầm cố, thế chấp, đặt cọc, ký cược, ký quỹ, bảo lưu quyền sở hữu, bảo lãnh, tín chấp, cầm giữ tài sản), hợp đồng thông dụng (mua bán, tặng cho, vay, thuê, ủy quyền, dịch vụ…) và trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng.

Những điểm mới đáng chú ý của Bộ luật Dân sự 2015

So với bản 2005, Bộ luật Dân sự 2015 có nhiều thay đổi quan trọng.

Bảng điểm mới

Áp dụng tập quán và tương tự pháp luật

Bộ luật Dân sự 2015 cho phép áp dụng tập quán khi các bên không có thỏa thuận và pháp luật không quy định; nếu không có tập quán thì áp dụng tương tự pháp luật, sau đó là các nguyên tắc cơ bản, án lệ và lẽ công bằng. Đây là cơ sở để Tòa án không được từ chối giải quyết vụ việc dân sự vì lý do chưa có điều luật để áp dụng.

Bộ luật Dân sự áp dụng trong đời sống thế nào

Những quy định dùng nhiều nhất

• Điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự (Điều 117): chủ thể có năng lực, tự nguyện, mục đích và nội dung không vi phạm điều cấm, không trái đạo đức xã hội; hình thức đúng quy định nếu luật yêu cầu.
• Đặt cọc (Điều 328): mất cọc, phạt cọc.
• Hợp đồng vay tài sản và lãi suất (Điều 463 – 471).
• Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng (Điều 584 trở đi).
• Thừa kế theo di chúc và theo pháp luật (Điều 624 – 662).
• Thời hiệu khởi kiện tranh chấp hợp đồng: 03 năm (Điều 429).

Ví dụ áp dụng

Anh Tâm (giả định) cho bạn vay 100 triệu đồng với lãi suất 3%/tháng (36%/năm). Khi tranh chấp, theo Điều 468 Bộ luật Dân sự, lãi suất thỏa thuận chỉ được tối đa 20%/năm; phần vượt quá không có hiệu lực. Anh Tâm chỉ được đòi lãi ở mức 20%/năm, phần lãi đã nhận vượt mức phải được trừ vào nợ gốc.

Mối quan hệ với các luật khác

Nguyên tắc: luật khác có liên quan không được trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự; nếu luật chuyên ngành không quy định hoặc quy định trái nguyên tắc thì áp dụng Bộ luật Dân sự.

Nếu quan tâm, bạn có thể tham khảo thêm quy trình nghỉ việc hoặc mẫu thư báo thay đổi nhân sự chi tiết.

Cách tra cứu Bộ luật Dân sự

• Cổng thông tin điện tử Chính phủ, Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật: văn bản chính thức.
• Công báo: bản in chính thức.
• Các trang tra cứu pháp luật uy tín: có bản hợp nhất, liên kết văn bản hướng dẫn.

Khi tra cứu, nên kiểm tra văn bản hướng dẫn thi hành (nghị định, nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao) và án lệ liên quan để hiểu cách áp dụng thực tế.

Câu hỏi thường gặp

Bộ luật Dân sự hiện hành là năm nào?

Bộ luật Dân sự 2015, có hiệu lực từ 01/01/2017, thay thế Bộ luật Dân sự 2005.

Bộ luật Dân sự có bao nhiêu điều?

Bộ luật Dân sự 2015 có 689 điều, chia thành 6 phần và 27 chương.

Bộ luật Dân sự 2015 có còn áp dụng cho hợp đồng ký năm 2010 không?

Theo Điều 688, giao dịch xác lập trước 01/01/2017 mà chưa thực hiện xong thì thường áp dụng luật tại thời điểm xác lập, trừ khi các bên thỏa thuận sửa đổi cho phù hợp; một số trường hợp áp dụng Bộ luật mới khi có lợi hơn hoặc theo quy định chuyển tiếp. Tranh chấp cụ thể nên được luật sư phân tích.

Bộ luật Dân sự có điều chỉnh quan hệ lao động không?

Quan hệ lao động do Bộ luật Lao động điều chỉnh. Bộ luật Dân sự áp dụng bổ trợ những vấn đề luật lao động không quy định.

Kết luận

Bộ luật Dân sự hiện hành là Bộ luật Dân sự 2015 với 689 điều, nền tảng của toàn bộ hệ thống luật tư, điều chỉnh từ năng lực của cá nhân, giao dịch, hợp đồng, bảo đảm nghĩa vụ đến bồi thường thiệt hại và thừa kế. So với các phiên bản 1995 và 2005, bộ luật gọn hơn, bổ sung nhiều chế định mới và đề cao tự do thỏa thuận. Khi gặp vấn đề cụ thể, hãy tra cứu điều luật liên quan, văn bản hướng dẫn, án lệ và luật chuyên ngành, đồng thời tham khảo luật sư với tranh chấp phức tạp.