Chia tài sản khi ly hôn: phân biệt tài sản chung và riêng

Chia tài sản khi ly hôn là phần khiến hai người mệt mỏi nhất, thường kéo dài hơn cả việc quyết định có ly hôn hay không. Chuyện tình cảm có thể chấm dứt trong một buổi nói chuyện, nhưng căn nhà, sổ tiết kiệm, chiếc xe và khoản nợ ngân hàng thì không tự chia được. Vấn đề nằm ở chỗ hầu hết mọi người không phân biệt nổi đâu là tài sản chung, đâu là tài sản riêng, và cũng không giữ lại giấy tờ nào để chứng minh. Bài viết này đi vào đúng những điểm đó, kèm ba tình huống rất phổ biến ngoài thực tế.

Chia tài sản khi ly hôn: hiểu đúng nguyên tắc trước khi tranh luận

Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 cho phép vợ chồng tự thỏa thuận trước. Chỉ khi không thỏa thuận được thì Tòa án nhân dân mới đứng ra phân chia. Đây là điểm nhiều người bỏ qua, rồi lao vào kiện tụng trong khi vẫn còn khả năng ngồi lại với nhau.

Nếu hai bên thống nhất được, phần tài sản có thể ghi thẳng vào đơn yêu cầu thuận tình ly hôn, hoặc lập văn bản thỏa thuận phân chia tài sản có công chứng. Cách này nhanh hơn nhiều và ít tốn kém.

Chia đôi không có nghĩa là mỗi người một nửa

Nguyên tắc chia tài sản khi ly hôn nêu tại Điều 59 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 là chia đôi tài sản chung, nhưng kèm theo hàng loạt yếu tố phải tính đến. Nghĩa là “chia đôi” chỉ là điểm khởi đầu, không phải kết quả cố định.

Trên thực tế, tỷ lệ 50-50 khá ít gặp trong các vụ tranh chấp lớn. Tòa thường nghiêng về một bên vài phần trăm đến vài chục phần trăm, tùy hồ sơ chứng cứ. Người đọc nên chuẩn bị tâm thế đó thay vì mặc định mình được đúng một nửa.

Chia bằng hiện vật hoặc chia bằng giá trị

Tài sản không chia được bằng hiện vật thì bên nhận hiện vật phải thanh toán cho bên kia phần giá trị chênh lệch. Một căn hộ chung cư không thể cắt làm hai, nên thường một người ở lại và trả tiền cho người kia.

Điều 62 của luật này có quy định riêng về chia quyền sử dụng đất, phân biệt đất nông nghiệp và các loại đất khác. Với nhà đất, việc định giá tài sản gần như luôn phát sinh và đây là chỗ hai bên tranh nhau dữ nhất.

Phân biệt tài sản chung và tài sản riêng

Đây là bước quyết định của toàn bộ việc chia tài sản khi ly hôn. Xác định sai nhóm thì mọi tính toán phía sau đều lệch.

Theo Điều 33 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, tài sản chung gồm tài sản do vợ chồng tạo ra, thu nhập từ lao động, hoa lợi lợi tức từ tài sản riêng, và tài sản mà hai người cùng được tặng cho hoặc thừa kế chung. Điều 43 thì liệt kê tài sản riêng.

Bảng trên cho thấy một điều quan trọng: khi không chứng minh được đó là tài sản riêng, pháp luật coi tài sản đang tranh chấp là tài sản chung. Gánh nặng chứng minh nằm ở người khẳng định tài sản đó là của riêng mình.

Khi tài sản riêng đã nhập vào tài sản chung

Vợ chồng có thể tự nguyện nhập tài sản riêng vào khối tài sản chung. Việc nhập này được quy định tại Điều 46 của luật, và với nhà đất thì cần thủ tục về hình thức tương ứng.

Nhiều người ký giấy đồng ý đưa tên vợ hoặc chồng vào giấy chứng nhận quyền sử dụng đất mà không hiểu hệ quả. Đến khi ly hôn mới nói rằng “đất đó của bố mẹ tôi cho” thì đã muộn, vì hồ sơ đăng ký thể hiện điều khác.

Tòa xem xét những gì khi chia tài sản khi ly hôn

Điều 59 nêu bốn nhóm yếu tố, và trong thực tế xét xử chúng có sức nặng rất khác nhau.

Công sức đóng góp và hoàn cảnh mỗi bên

Công sức đóng góp không chỉ tính bằng tiền. Luật ghi nhận rõ lao động trong gia đình được coi như lao động có thu nhập, nên người ở nhà chăm con, chăm cha mẹ chồng không bị coi là không đóng góp gì.

Hoàn cảnh gia đình cũng được tính. Người trực tiếp nuôi con nhỏ, người sức khỏe yếu, người không có nghề nghiệp ổn định thường được xem xét theo hướng có lợi hơn khi chia phần nhà ở.

Lỗi của mỗi bên và việc bảo vệ sản xuất kinh doanh

Lỗi trong vi phạm nghĩa vụ vợ chồng là yếu tố được luật ghi nhận, chẳng hạn hành vi ngoại tình hay bạo lực gia đình có chứng cứ. Tuy nhiên đây không phải cây gậy thần: mức ảnh hưởng đến tỷ lệ chia thường vừa phải, và phải có tài liệu chứng minh.

Tòa cũng cân nhắc để một bên tiếp tục được hoạt động nghề nghiệp. Ví dụ xưởng may là nguồn sống của người vợ thì thường được giao cho người vợ, kèm nghĩa vụ thanh toán chênh lệch.

Kinh nghiệm thực tế: chứng cứ về dòng tiền có sức thuyết phục hơn lời khai rất nhiều. Sao kê ngân hàng, hợp đồng, biên nhận, tin nhắn xác nhận chuyển tiền đều nên được thu thập từ sớm, trước khi mâu thuẫn lên đỉnh điểm.

Ba tình huống chia tài sản khi ly hôn hay gặp nhất

Phần này đi vào những vụ việc mà bài viết thông thường trên mạng hay bỏ qua.

Nhà do bố mẹ cho một bên

Đây là tình huống gây tranh chấp nhiều nhất khi chia tài sản khi ly hôn. Nếu bố mẹ tặng cho riêng người con của mình và có hợp đồng tặng cho công chứng ghi rõ tên một người, đó là tài sản riêng.

Rắc rối xảy ra khi việc cho chỉ bằng lời nói, hoặc khi giấy tờ đứng tên cả hai vợ chồng. Lúc đó khả năng cao khối tài sản bị xác định là chung, dù cả gia đình đều biết nguồn gốc từ đâu.

Cũng cần lưu ý trường hợp bố mẹ cho đất, hai vợ chồng cùng bỏ tiền xây nhà trên đất đó. Đất có thể vẫn là riêng, nhưng phần giá trị công trình xây dựng thường được tính là tài sản chung và phải chia.

Tiền góp mua tài sản nhưng không chứng minh được

Trường hợp điển hình: vợ đưa tiền mặt cho chồng mua xe, không giấy tờ gì. Khi ly hôn, chồng nói tiền của mình, vợ không có gì trong tay ngoài lời kể.

Không có chứng cứ thì phần đóng góp riêng gần như không được ghi nhận. Nhưng nếu tài sản đó hình thành trong thời kỳ hôn nhân, nó vẫn là tài sản chung và được chia, nên người không chứng minh được vẫn không mất trắng.

Ngược lại, người dùng tiền riêng có trước khi cưới để mua tài sản mà không giữ chứng cứ nguồn tiền thì mới thực sự bất lợi. Sao kê chuyển khoản, hợp đồng bán tài sản cũ, giấy tờ thừa kế là những tài liệu nên lưu lại.

Nợ chung và nợ riêng

Nghĩa vụ chung về tài sản được quy định tại Điều 37, gồm các khoản nợ phát sinh để đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình hoặc do hai người cùng xác lập. Nợ vay xây nhà, vay chữa bệnh cho con thường thuộc nhóm này.

Khoản nợ do một người tự vay để cá độ, đầu tư riêng, chi cho quan hệ ngoài luồng thì có cơ sở coi là nợ riêng. Người phản đối cần nêu được mục đích sử dụng tiền, không chỉ nói “tôi không biết khoản nợ đó”.

Điểm ít người để ý: việc chia nợ giữa hai vợ chồng không tự động ràng buộc chủ nợ. Ngân hàng vẫn có quyền yêu cầu người đứng tên hợp đồng vay trả toàn bộ, sau đó người này đòi lại phần của bên kia.

Chi phí và vướng mắc thực tế khi chia tài sản khi ly hôn

Tranh chấp tài sản làm vụ án dài hơn hẳn. Một vụ ly hôn không tranh chấp có thể xong trong vài tháng, còn vụ có tranh chấp nhà đất thường kéo dài hơn nhiều do phải xác minh, định giá, đôi khi phải đo đạc lại.

Về án phí, tranh chấp tài sản được tính theo giá trị tài sản có tranh chấp, theo nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về án phí, lệ phí tòa án. Giá trị càng lớn thì tiền tạm ứng càng cao, đây là khoản nhiều người không lường trước.

Cách áp dụng ở các địa phương cũng không hoàn toàn giống nhau, đặc biệt trong việc chấp nhận chứng cứ về nguồn gốc tiền và cách định giá nhà đất. Vì vậy kết quả một vụ tương tự ở tỉnh khác không nên coi là bảo đảm cho vụ của mình.

Nếu khối tài sản chỉ gồm đồ dùng và một khoản tiết kiệm nhỏ, hai bên hoàn toàn tự làm được. Khi có nhà đất, cổ phần công ty, tài sản ở nước ngoài hoặc nợ ngân hàng lớn, nên nhờ luật sư hoặc ít nhất là công chứng viên xem trước hồ sơ.

Câu hỏi thường gặp

Có bắt buộc chia tài sản cùng lúc với ly hôn không? Không. Hai người có thể ly hôn trước và yêu cầu chia tài sản sau bằng một vụ án riêng, dù cách này thường phức tạp hơn.

Vợ ở nhà nội trợ có được chia không? Có. Lao động trong gia đình được ghi nhận là đóng góp, nên việc chia tài sản khi ly hôn không loại người nội trợ ra khỏi khối tài sản chung.

Con có được chia tài sản của cha mẹ khi ly hôn không? Không, trừ khi tài sản đó thuộc quyền của con. Quyền lợi của con được bảo đảm thông qua việc giao nuôi con và cấp dưỡng khám phá thêm tại trang chủ.

Kết luận

Việc chia tài sản khi ly hôn phụ thuộc vào hai thứ: xác định đúng tài sản chung hay riêng, và có chứng cứ để bảo vệ phần của mình. Thỏa thuận được với nhau gần như luôn tốt hơn ra tòa, cả về thời gian, chi phí lẫn quan hệ với con. Trước khi làm hồ sơ, hãy dành thời gian tập hợp giấy tờ về nguồn gốc tài sản và các khoản nợ, vì đó là thứ tòa xem xét chứ không phải cảm giác ai đóng góp nhiều hơn. Quy định về hôn nhân và gia đình vẫn có thể được sửa đổi, nên bạn hãy đối chiếu văn bản đang có hiệu lực hoặc hỏi trực tiếp tòa án nơi cư trú trước khi nộp đơn.