Bảo hiểm xã hội: các loại, chế độ và quyền lợi theo luật mới

Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ. Hệ thống hiện vận hành theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (Luật 41/2024/QH15), có hiệu lực từ 01/7/2025.

Mục lục

Với người đi làm, đây là khoản "tiết kiệm bắt buộc" có ý nghĩa nhất cho tuổi già và những lúc rủi ro. Bài viết tổng quan giúp bạn nắm các loại hình, chế độ và những thay đổi đáng chú ý.

Bảo hiểm xã hội là gì và gồm những loại nào

Theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024, hệ thống được thiết kế nhiều tầng để bao phủ cả người làm công ăn lương lẫn lao động tự do.

Các loại hình bảo hiểm xã hội

Loại hình	Đối tượng chính	Đặc điểm
Trợ cấp hưu trí xã hội	Người cao tuổi không có lương hưu, đáp ứng điều kiện	Do ngân sách nhà nước bảo đảm, không phải đóng
BHXH bắt buộc	Người lao động có hợp đồng, cán bộ, công chức, một số nhóm khác	Người lao động và người sử dụng lao động cùng đóng
BHXH tự nguyện	Công dân từ đủ 15 tuổi không thuộc diện bắt buộc	Tự chọn mức thu nhập làm căn cứ đóng, Nhà nước hỗ trợ một phần
Bảo hiểm hưu trí bổ sung	Người muốn tăng thu nhập khi nghỉ hưu	Mang tính tự nguyện, không do Nhà nước tổ chức trực tiếp

Trụ cột trợ cấp hưu trí xã hội là điểm mới đáng chú ý, giúp người cao tuổi không có lương hưu vẫn có một khoản trợ cấp hằng tháng theo điều kiện luật định.

Bảo hiểm xã hội khác gì bảo hiểm thương mại

Bảo hiểm xã hội - Các loại hình bảo hiểm xã hội — Bảo hiểm xã hội – Các loại hình bảo hiểm xã hội

Bảo hiểm xã hội do Nhà nước tổ chức, không vì mục tiêu lợi nhuận, quyền lợi gắn với thời gian và mức đóng. Bảo hiểm nhân thọ hay sức khỏe thương mại do doanh nghiệp bảo hiểm cung cấp, quyền lợi theo hợp đồng. Hai loại này bổ sung cho nhau chứ không thay thế nhau.

Ai phải tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc

Luật 2024 mở rộng đáng kể nhóm đối tượng bắt buộc, phản ánh thực tế thị trường lao động.

Các nhóm đối tượng chính

Người làm việc theo hợp đồng lao động từ đủ 01 tháng trở lên, kể cả hợp đồng có tên gọi khác nhưng có nội dung về việc làm có trả công.
Người lao động làm việc không trọn thời gian có tiền lương từ mức nhất định trở lên theo quy định.
Chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh thuộc diện theo quy định của Chính phủ.
Người quản lý doanh nghiệp, kiểm soát viên, thành viên hội đồng quản trị có hưởng lương.
Cán bộ, công chức, viên chức, lực lượng vũ trang theo quy định riêng.

Việc mở rộng sang chủ hộ kinh doanh và người làm không trọn thời gian có lộ trình áp dụng. Nếu thuộc nhóm này, bạn nên hỏi cơ quan BHXH để biết mình đã thuộc diện bắt buộc từ khi nào.

Mức đóng tham chiếu

Bảo hiểm xã hội - Các nhóm đối tượng chính — Bảo hiểm xã hội – Các nhóm đối tượng chính

Tỷ lệ đóng bắt buộc tính trên tiền lương làm căn cứ đóng. Từ ngày 01/7/2026, khi lương cơ sở tăng lên 2.530.000 đồng/tháng theo Nghị định 161/2026/NĐ-CP, mức tiền lương làm căn cứ đóng cao nhất là 50.600.000 đồng/tháng (20 lần lương cơ sở). Với BHXH tự nguyện, mức đóng thấp nhất năm 2026 là 330.000 đồng/tháng, tương ứng 22% của mức thu nhập 1.500.000 đồng.

Các chế độ bảo hiểm xã hội người lao động được hưởng

Tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, người lao động được bảo vệ bởi nhiều chế độ.

Chế độ ngắn hạn

Ốm đau: được hưởng tiền thay lương khi nghỉ việc do ốm, tai nạn không phải tai nạn lao động, chăm con ốm.
Thai sản: khám thai, sinh con, nhận con nuôi, biện pháp tránh thai; lao động nam cũng được nghỉ khi vợ sinh con.
Tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp: trợ cấp một lần hoặc hằng tháng tùy mức suy giảm khả năng lao động.

Từ ngày 01/7/2026, trợ cấp một lần khi sinh con hoặc nhận nuôi con dưới 6 tháng tuổi là 5.060.000 đồng cho mỗi con, theo mức lương cơ sở mới.

Chế độ dài hạn

Bảo hiểm xã hội - Chế độ ngắn hạn — Bảo hiểm xã hội – Chế độ ngắn hạn

Hưu trí: lương hưu hằng tháng khi đủ tuổi và đủ thời gian đóng. Luật 2024 giảm thời gian đóng tối thiểu để hưởng lương hưu xuống 15 năm.
Tử tuất: trợ cấp mai táng và trợ cấp tuất cho thân nhân. Mức trợ cấp mai táng từ 01/7/2026 là 25.300.000 đồng.

Lưu ý: giảm thời gian đóng tối thiểu xuống 15 năm giúp nhiều người lớn tuổi có cơ hội nhận lương hưu, nhưng mức hưởng vẫn tỷ lệ với số năm đóng. Đóng càng lâu, lương hưu càng cao. Thông tin pháp lý thiết yếu luôn được cập nhật trên Thế Giới Luật.

Các nội dung liên quan như bảo hiểm y tế và rút bảo hiểm xã hội một lần cũng được nhiều người đọc quan tâm.

Điểm mới của Luật Bảo hiểm xã hội 2024 nên biết

Luật Bảo hiểm xã hội 2024 có nhiều thay đổi so với luật năm 2014, ảnh hưởng trực tiếp quyền lợi.

Những thay đổi nổi bật

Nội dung	Điểm mới
Thời gian đóng để hưởng lương hưu	Tối thiểu 15 năm thay vì 20 năm
Trợ cấp hưu trí xã hội	Bổ sung cho người cao tuổi không có lương hưu
BHXH tự nguyện	Được hưởng thêm chế độ thai sản theo quy định
Rút BHXH một lần	Siết điều kiện với người tham gia từ ngày 01/7/2025
Đối tượng bắt buộc	Mở rộng sang chủ hộ kinh doanh, lao động không trọn thời gian

Về việc rút bảo hiểm xã hội một lần

Luật mới vẫn cho phép hưởng BHXH một lần trong một số trường hợp như ra nước ngoài định cư, mắc bệnh hiểm nghèo, đủ tuổi nghỉ hưu mà chưa đủ năm đóng. Riêng người bắt đầu tham gia từ ngày 01/7/2025, việc rút một lần khi nghỉ việc bị hạn chế hơn. Người tham gia trước mốc này có quy định chuyển tiếp riêng. Trước khi quyết định rút, bạn nên cân nhắc kỹ vì sẽ mất thời gian đóng đã tích lũy.

Cách kiểm tra và bảo vệ quyền lợi bảo hiểm xã hội

Biết mình được hưởng gì là chưa đủ, bạn cần kiểm tra đơn vị có đóng đầy đủ hay không.

Tra cứu quá trình đóng

Ứng dụng VssID cho phép xem quá trình đóng bảo hiểm xã hội, mức lương làm căn cứ đóng, đơn vị đóng theo từng tháng. Bạn cũng có thể tra cứu trên cổng thông tin của Bảo hiểm xã hội Việt Nam bằng mã số BHXH.

Khi doanh nghiệp chậm đóng, trốn đóng

Nếu phát hiện công ty không đóng hoặc đóng thấp hơn lương thực tế, bạn có thể đề nghị công ty giải trình, phản ánh đến cơ quan BHXH, thanh tra lao động hoặc khiếu nại theo quy định. Luật 2024 quy định rõ hơn các biện pháp xử lý chậm đóng, trốn đóng để bảo vệ người lao động.

Câu hỏi thường gặp

Bảo hiểm xã hội bắt buộc và tự nguyện có cộng dồn được không?

Có. Thời gian đóng BHXH bắt buộc và tự nguyện được cộng dồn để tính hưởng lương hưu và tử tuất theo quy định. Vì vậy khi nghỉ việc công ty, bạn có thể chuyển sang đóng tự nguyện để không gián đoạn.

Đóng bảo hiểm xã hội bao nhiêu năm thì được hưởng lương hưu?

Theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024, người lao động đủ tuổi nghỉ hưu và có từ đủ 15 năm đóng trở lên được hưởng lương hưu. Mức hưởng phụ thuộc thời gian đóng và tiền lương làm căn cứ đóng.

Làm sao biết công ty có đóng bảo hiểm xã hội cho mình?

Bạn tra cứu trên ứng dụng VssID hoặc cổng của Bảo hiểm xã hội Việt Nam bằng mã số BHXH. Thông tin hiển thị từng tháng đóng, đơn vị đóng và mức lương làm căn cứ đóng.

Kết luận

Bảo hiểm xã hội là lưới an sinh quan trọng, bảo vệ người lao động trước rủi ro ốm đau, thai sản, tai nạn và bảo đảm thu nhập khi về già. Luật Bảo hiểm xã hội 2024 có hiệu lực từ 01/7/2025 đã mở rộng đối tượng, giảm thời gian đóng tối thiểu để hưởng lương hưu và bổ sung trợ cấp hưu trí xã hội. Bước tiếp theo bạn nên làm là kiểm tra quá trình đóng trên VssID, cân nhắc kỹ trước khi rút một lần và chuyển sang đóng tự nguyện nếu nghỉ việc. Với trường hợp cụ thể, hãy liên hệ cơ quan BHXH nơi cư trú để được hướng dẫn theo quy định hiện hành.