Thừa kế theo di chúc: điều kiện hợp pháp và cách chia di sản

Thừa kế theo di chúc là việc chuyển dịch tài sản của người đã chết cho người còn sống theo ý chí của người đó được thể hiện trong di chúc hợp pháp. Theo Bộ luật Dân sự 2015, người lập di chúc có quyền chỉ định người thừa kế, phân định phần di sản cho từng người, truất quyền hưởng di sản, nhưng vẫn phải tôn trọng phần của những người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc.

Di chúc là cách hữu hiệu để tránh tranh chấp giữa các con, nhưng chỉ khi được lập đúng luật. Bài viết giải thích điều kiện hợp pháp, quyền của người lập di chúc, các ngoại lệ và thủ tục nhận di sản.

Thừa kế theo di chúc là gì

Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015 định nghĩa di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Thừa kế theo di chúc vì vậy được ưu tiên áp dụng: chỉ khi không có di chúc, di chúc không hợp pháp hoặc rơi vào các trường hợp luật định thì mới chia theo pháp luật.

Quyền của người lập di chúc

Trong thừa kế theo di chúc, Điều 626 cho người lập di chúc các quyền:

• Chỉ định người thừa kế; truất quyền hưởng di sản của người thừa kế.
• Phân định phần di sản cho từng người thừa kế.
• Dành một phần tài sản trong khối di sản để di tặng, thờ cúng.
• Giao nghĩa vụ cho người thừa kế.
• Chỉ định người giữ di chúc, người quản lý di sản, người phân chia di sản.

Ai có quyền lập di chúc

Người thành niên có quyền lập di chúc, trừ người bị hạn chế về nhận thức theo luật định. Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi được lập di chúc nếu được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý về việc lập di chúc.

Điều kiện để thừa kế theo di chúc có hiệu lực

Di chúc chỉ được dùng để thừa kế theo di chúc khi hợp pháp theo Điều 630.

Điều kiện hợp pháp

Hình thức di chúc

Để thừa kế theo di chúc suôn sẻ, cần chọn đúng hình thức. Di chúc bằng văn bản gồm: di chúc không có người làm chứng (tự viết tay và ký), di chúc có người làm chứng, di chúc có công chứng, di chúc có chứng thực. Di chúc miệng chỉ được lập khi tính mạng bị đe dọa và không thể lập văn bản; sau 03 tháng kể từ thời điểm lập mà người đó còn sống, minh mẫn thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ.

Lưu ý: di chúc không bắt buộc công chứng. Tuy nhiên, công chứng giúp giảm đáng kể nguy cơ bị nghi ngờ về tính xác thực và tranh chấp sau này.

Nếu đang cần thêm thông tin, hãy xem thông tin về di chúc hợp pháp cùng thủ tục khai nhận di sản thừa kế.

Người được hưởng di sản không phụ thuộc nội dung di chúc

Đây là ngoại lệ quan trọng nhất của thừa kế theo di chúc, quy định tại Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015.

Đối tượng được bảo vệ

Những người sau vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu di sản được chia theo pháp luật, trong trường hợp họ không được người lập di chúc cho hưởng hoặc chỉ cho hưởng phần ít hơn hai phần ba suất đó:

• Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng của người lập di chúc.
• Con thành niên mà không có khả năng lao động.

Quy định này không áp dụng với người từ chối nhận di sản hoặc không có quyền hưởng di sản theo luật.

Ví dụ minh họa

Ông Hùng (giả định) có vợ và ba con đã thành niên, có khả năng lao động. Di sản 1,2 tỷ đồng, di chúc để toàn bộ cho con cả. Nếu chia theo pháp luật, hàng thứ nhất gồm vợ và ba con, mỗi suất 300 triệu. Vợ ông thuộc diện không phụ thuộc di chúc nên được hưởng hai phần ba suất là 200 triệu; con cả nhận 1 tỷ còn lại. Hai con thành niên có khả năng lao động không được hưởng vì không thuộc diện bảo vệ.

Thủ tục nhận di sản khi thừa kế theo di chúc

Các bước thường gặp

1. Bước đầu của thừa kế theo di chúc là công bố di chúc (nếu có người giữ di chúc hoặc di chúc lưu tại tổ chức hành nghề công chứng).
2. Người thừa kế chuẩn bị giấy chứng tử, di chúc, giấy tờ tài sản, giấy tờ tùy thân.
3. Lập văn bản khai nhận di sản hoặc thỏa thuận phân chia di sản tại tổ chức hành nghề công chứng; công chứng viên niêm yết thông báo theo quy định.
4. Đăng ký biến động, sang tên tài sản (nhà đất, xe) tại cơ quan có thẩm quyền.

Khi có tranh chấp

Trong thừa kế theo di chúc, nếu có người cho rằng di chúc không hợp pháp hoặc không đồng ý cách chia, các bên có thể khởi kiện tại Tòa án. Thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm với bất động sản, 10 năm với động sản kể từ thời điểm mở thừa kế.

Sai lầm thường gặp khi lập di chúc

• Định đoạt cả phần tài sản của vợ hoặc chồng, khiến thừa kế theo di chúc bị vô hiệu một phần trong khối tài sản chung: người lập di chúc chỉ được định đoạt phần của mình.
• Di chúc viết tay không ghi ngày tháng, không ký, tẩy xóa không có chữ ký bên cạnh.
• Để nhiều bản di chúc mâu thuẫn mà không ghi rõ bản nào thay thế bản nào.
• Không tính đến người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc, dẫn tới kết quả khác mong muốn.

Thừa kế theo di chúc khi người thừa kế chết trước

Một tình huống ít người lường trước: người được chỉ định trong di chúc chết trước hoặc cùng thời điểm với người lập di chúc. Khi đó, phần di sản dành cho người này không còn được thừa kế theo di chúc mà chuyển sang chia theo pháp luật (Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015). Lúc này, con của người thừa kế đã chết có thể được hưởng thông qua cơ chế thế vị nếu thuộc trường hợp luật định.

Để tránh kết quả ngoài ý muốn, người lập di chúc có thể ghi điều khoản dự phòng, ví dụ: nếu người A chết trước thì phần của A thuộc về con của A, hoặc chia cho người B. Việc cập nhật di chúc khi hoàn cảnh gia đình thay đổi cũng giúp ý chí được thực hiện đúng.

Câu hỏi thường gặp

Thừa kế theo di chúc có bắt buộc công chứng di chúc không?

Không bắt buộc với đa số trường hợp. Di chúc viết tay có ký, ghi ngày, đáp ứng điều kiện hợp pháp vẫn có giá trị. Riêng người bị hạn chế về thể chất hoặc không biết chữ phải lập di chúc bằng văn bản có người làm chứng và công chứng, chứng thực.

Con đã thành niên có được hưởng nếu di chúc không nhắc đến?

Con thành niên có khả năng lao động không được hưởng nếu di chúc không cho hưởng. Chỉ con thành niên không có khả năng lao động mới được hưởng hai phần ba suất theo Điều 644.

Di chúc có hiệu lực từ khi nào?

Di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế, tức thời điểm người lập di chúc chết. Trước đó, người lập có quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế, hủy bỏ di chúc bất cứ lúc nào. Để theo dõi các quy định mới, hãy ghé website Thế Giới Luật.

Kết luận

Thừa kế theo di chúc giúp người để lại tài sản chủ động quyết định ai được hưởng và hưởng bao nhiêu, với điều kiện di chúc hợp pháp về năng lực, ý chí, nội dung và hình thức. Hãy nhớ phần bắt buộc dành cho con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng và con thành niên không có khả năng lao động theo Điều 644. Để hạn chế tranh chấp, nên lập di chúc bằng văn bản, ghi rõ tài sản, cân nhắc công chứng. Khi gặp tình huống phức tạp, bạn nên tham khảo công chứng viên hoặc luật sư.