Thủ tục từ chối nhận di sản: điều kiện, hồ sơ và các bước

Thủ tục từ chối nhận di sản là việc nhiều người phải tìm hiểu khi bố mẹ mất để lại căn nhà kèm một khoản nợ, hoặc khi cả nhà muốn dồn phần thừa kế cho một người đứng tên. Nghe qua tưởng chỉ cần nói một câu trước mặt anh em là xong. Thực tế luật đòi hỏi đúng hình thức, đúng mục đích và đúng thời điểm, thiếu một trong ba là coi như chưa từ chối.

Mục lục

Thủ tục từ chối nhận di sản là gì, khi nào cần làm

Đây là việc người thừa kế tuyên bố bằng văn bản rằng mình không nhận phần tài sản được hưởng, dù hưởng theo di chúc hay theo pháp luật. Bộ luật Dân sự 2015 ghi nhận đây là một quyền, không phải nghĩa vụ. Không ai bị buộc phải nhận thừa kế.

Đã từ chối hợp lệ thì bạn đứng ngoài quan hệ thừa kế đó. Không nhận tài sản, và cũng không phải gánh nghĩa vụ tài sản mà người chết để lại trong phạm vi phần lẽ ra mình được hưởng.

Ba tình huống hay phải làm văn bản này

Di sản là nhà đất nhưng gánh nợ ngân hàng hoặc nợ cá nhân, người thừa kế tính ra nhận vào là lỗ.
Cả nhà muốn một người đứng tên giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho gọn, dễ bán hoặc dễ thế chấp.
Người thừa kế đang sống ở nước ngoài, không muốn vướng vào tranh chấp kéo dài giữa các đồng thừa kế.

Từ chối khác với nhường phần cho một người cụ thể

Thủ tục từ chối nhận di sản - Ba tình huống hay phải làm văn bản này — Thủ tục từ chối nhận di sản – Ba tình huống hay phải làm văn bản này

Đây là nhầm lẫn phổ biến nhất khi làm thủ tục từ chối nhận di sản. Văn bản từ chối chỉ nói được một điều: tôi không nhận. Nó không có chỗ để chỉ định ai sẽ thay bạn nhận phần đó.

Muốn phần của mình về đúng tay em trai hay mẹ, cách chuẩn là tất cả cùng lập văn bản thỏa thuận phân chia di sản, ghi rõ ai nhận gì. Chọn sai loại văn bản xảy ra thường xuyên, và hậu quả chỉ lộ ra khi đi sang tên.

Điều kiện làm thủ tục từ chối nhận di sản và thời điểm bắt buộc

Không được nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản

Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015 nêu rõ giới hạn duy nhất của quyền này: việc từ chối không được nhằm trốn tránh việc thực hiện nghĩa vụ tài sản của chính người từ chối đối với người khác.

Nói theo ngôn ngữ thường ngày, nếu bạn đang nợ, đang bị kiện đòi tiền, đang có bản án chưa thi hành xong, thì việc đẩy phần thừa kế sang người khác để chủ nợ không còn gì kê biên chính là hành vi bị chặn.

Hệ quả không nhẹ. Người có quyền lợi bị ảnh hưởng có thể yêu cầu Tòa án tuyên văn bản đó vô hiệu, và phần thừa kế quay lại thành tài sản có thể bị xử lý để trả nợ.

Trước khi ký, tự soát lại một lượt: mình có đang là bị đơn trong vụ kiện đòi tiền nào, có quyết định thi hành án nào chưa xong. Công chứng viên không tra được việc này thay bạn.

Phải từ chối trước thời điểm di sản được phân chia

Thủ tục từ chối nhận di sản - Không được nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản — Thủ tục từ chối nhận di sản – Không được nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản

Bộ luật Dân sự 2015 chốt mốc là trước thời điểm phân chia di sản, không còn con số cụ thể nào để bạn đếm ngày.

Nhiều bài trên mạng vẫn nhắc thời hạn sáu tháng kể từ ngày mở thừa kế. Đó là quy định của Bộ luật Dân sự 2005 đã hết hiệu lực, tin theo thì bạn tưởng mình hết quyền trong khi thực ra vẫn còn.

Thời điểm phân chia được xác định tùy vụ. Có thể là lúc các đồng thừa kế cùng ký văn bản phân chia tại tổ chức hành nghề công chứng, có thể là lúc bản án của Tòa án về chia thừa kế có hiệu lực.

Ai không tự mình từ chối được

Người chưa thành niên và người mất năng lực hành vi dân sự về nguyên tắc hành động qua người đại diện. Nhưng từ chối làm mất một quyền lợi tài sản của người được đại diện, nên thực tế nhiều nơi không nhận hồ sơ, hoặc yêu cầu ý kiến của cơ quan có thẩm quyền.

Phần thừa kế là tài sản riêng của người thừa kế, nên về nguyên tắc không cần vợ hoặc chồng ký đồng ý. Dù vậy có văn phòng vẫn đề nghị người phối ngẫu cùng có mặt cho chắc.

Hồ sơ và các bước làm thủ tục từ chối nhận di sản

Thủ tục từ chối nhận di sản - Ai không tự mình từ chối được — Thủ tục từ chối nhận di sản – Ai không tự mình từ chối được

Giấy tờ cần chuẩn bị

Giấy tờ	Số lượng	Bản chính hay bản sao	Lưu ý
Phiếu yêu cầu công chứng	1	Bản chính	Theo mẫu của văn phòng, điền tại chỗ
Dự thảo văn bản từ chối nhận di sản	1	Bản chính	Có thể nhờ công chứng viên soạn
Thẻ căn cước hoặc hộ chiếu của người từ chối	1	Bản chính kèm bản sao	Còn hiệu lực, thông tin khớp các giấy tờ khác
Giấy chứng tử hoặc trích lục khai tử	1	Bản chính hoặc trích lục	Thiếu giấy này thì không làm được
Giấy tờ chứng minh quan hệ với người đã mất	Tùy trường hợp	Bản chính kèm bản sao	Khai sinh, đăng ký kết hôn, xác nhận cư trú
Di chúc, nếu có	1	Bản chính	Xác định bạn hưởng theo di chúc hay theo pháp luật
Giấy tờ về di sản	1	Bản sao, xuất trình bản chính khi được yêu cầu	Sổ đỏ, đăng ký xe, sổ tiết kiệm

Đây là bộ khung chung, yêu cầu cụ thể có thể khác nhau giữa các tổ chức hành nghề công chứng. Gọi hỏi trước một cuộc sẽ đỡ phải đi lại lần hai.

Khâu vướng nhất luôn là giấy tờ chứng minh quan hệ thân thích, nhất là với người sinh trước những năm 1980 hoặc từng thay đổi hộ tịch. Khai sinh đã mất thì phải xin trích lục tại nơi đăng ký gốc.

Trình tự thực hiện

Chuẩn bị giấy tờ theo bảng trên, kiểm tra tên và ngày sinh xem có sai lệch giữa các giấy không.
Đến Phòng công chứng hoặc Văn phòng công chứng, xuất trình hồ sơ và nêu rõ nguyện vọng từ chối.
Công chứng viên kiểm tra tư cách người thừa kế, giải thích hệ quả, rồi soạn hoặc rà lại dự thảo.
Bạn đọc kỹ, ký và ghi rõ họ tên trước mặt công chứng viên, nộp phí theo bảng niêm yết.
Gửi văn bản đã công chứng đến người quản lý di sản, những người thừa kế khác và người được giao nhiệm vụ phân chia di sản.

Bước 5 bị bỏ quên nhiều nhất, dù Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015 yêu cầu việc từ chối phải được thông báo cho những người này biết. Giữ lại biên nhận chuyển phát để sau này không ai nói rằng họ không hay biết.

Thời gian và chi phí

Khoản mục	Tính chất	Lưu ý thực tế
Phí công chứng văn bản	Theo mức niêm yết tại nơi thực hiện	Loại việc không tính theo giá trị tài sản
Thù lao soạn thảo	Do văn phòng quyết trong khung của địa phương	Tự mang bản thảo thì giảm được
Trích lục hộ tịch, xác nhận cư trú	Lệ phí tại cơ quan hộ tịch, công an	Đây mới là phần ngốn thời gian

Buổi ký thường xong trong một buổi làm việc nếu hồ sơ đủ. Cái kéo dài là đi gom giấy tờ hộ tịch trước đó, và với gia đình có người ở xa thì tính bằng tuần chứ không phải bằng ngày.

Hệ quả pháp lý với phần di sản bị từ chối

Tình huống	Phần di sản bị từ chối được xử lý
Thừa kế theo pháp luật, còn người khác cùng hàng	Chia cho những người còn lại trong hàng thừa kế thứ nhất hoặc hàng đang được gọi
Cả hàng thừa kế đó đều từ chối	Chuyển xuống hàng thừa kế tiếp theo
Thừa kế theo di chúc	Thường chia theo pháp luật, trừ khi di chúc đã dự liệu sẵn
Không còn ai nhận	Di sản thuộc về Nhà nước, theo Điều 622 Bộ luật Dân sự 2015

Một điểm ít bài nói tới: con của người từ chối không được hưởng thay theo cơ chế thừa kế thế vị. Thế vị tại Điều 652 Bộ luật Dân sự 2015 chỉ áp dụng khi người thừa kế chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người để lại di sản.

Đã từ chối rồi có rút lại được không

Luật không dựng sẵn cơ chế rút lại. Muốn hủy, bạn phải khởi kiện yêu cầu Tòa án tuyên văn bản vô hiệu vì bị lừa dối, bị đe dọa hoặc nhầm lẫn, và phải chứng minh được điều đó.

Nên coi đây là quyết định một chiều. Còn băn khoăn về giá trị khối tài sản hay quy mô khoản nợ thì hoãn ký để đi xác minh, thay vì ký cho xong rồi tính sau.

Vướng mắc thực tế khi làm thủ tục từ chối nhận di sản

Từ chối một phần hay từ chối toàn bộ

Nhiều người muốn nhận nhà nhưng bỏ nợ. Cách hiểu phổ biến trong thực hành công chứng là việc từ chối hướng tới quyền thừa kế đối với di sản, không phải một món cụ thể trong đó, nên kiểu chọn lọc như vậy khó được chấp nhận.

Nếu tài sản đến từ hai người chết khác nhau, chẳng hạn di sản của bố và của mẹ, thì đó là hai quan hệ thừa kế riêng. Từ chối bên này không đồng nghĩa từ chối bên kia.

Mỗi nơi làm một kiểu

Cùng một bộ hồ sơ, có văn phòng nhận ngay, có nơi đòi thêm giấy xác nhận cư trú của cả những người thừa kế khác. Đây là khoảng chênh giữa quy định và thực hành, chưa có chuẩn thống nhất giữa các địa phương.

Khi các đồng thừa kế đã lục cục với nhau, hoặc nhà đất chưa có sổ, tự làm rất dễ bế tắc. Trường hợp đó nên hỏi công chứng viên ngay từ đầu, hoặc nhờ luật sư, vì chi phí tư vấn một buổi nhẹ hơn cái giá của một vụ kiện.

Câu hỏi thường gặp

Có bắt buộc phải công chứng không

Điều luật đòi hỏi hình thức văn bản, không nói cứng là phải công chứng. Nhưng khi đi sang tên nhà đất hay rút tiền gửi, cơ quan đăng ký và ngân hàng gần như luôn muốn thấy văn bản đã công chứng hoặc chứng thực.

Đang ở nước ngoài thì làm sao

Có thể lập văn bản tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại, hoặc làm theo thủ tục hợp pháp hóa giấy tờ rồi gửi về. Hỏi trước nơi sẽ tiếp nhận xem họ chấp nhận hình thức nào cùng thế giới luật.

Kết luận

Nắm ba trục là bạn đã đi được phần lớn đường: không nhằm né nghĩa vụ của mình với người khác, phải lập thành văn bản và gửi cho những người liên quan, và phải xong trước khi di sản được chia. Sau đó phần bạn bỏ lại đi theo quy tắc của luật, chứ không theo ý muốn riêng của ai. Quy định về thừa kế vẫn được sửa đổi theo thời gian, nên trước khi đặt bút ký hãy đối chiếu văn bản đang có hiệu lực hoặc hỏi trực tiếp tổ chức hành nghề công chứng nơi bạn định làm.