Thừa kế theo pháp luật: hàng thừa kế, cách chia, ví dụ

Thừa kế theo pháp luật là thừa kế theo hàng thừa kế, điều kiện và trình tự thừa kế do pháp luật quy định, áp dụng khi người chết không để lại di chúc hoặc di chúc không hợp pháp, không thể thực hiện được. Bộ luật Dân sự 2015 chia người thừa kế thành ba hàng; những người cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau, hàng sau chỉ được hưởng khi không còn ai ở hàng trước.

Mục lục

Phần lớn các gia đình Việt Nam chia tài sản theo pháp luật vì ít người lập di chúc. Hiểu đúng quy định giúp các thành viên thống nhất nhanh, tránh tranh chấp kéo dài. Bài viết giải thích cụ thể và kèm ví dụ.

Thừa kế theo pháp luật áp dụng khi nào

Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015 liệt kê các trường hợp thừa kế theo pháp luật.

Các trường hợp áp dụng

Không có di chúc.
Di chúc không hợp pháp.
Những người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế theo di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế.
Những người được chỉ định làm người thừa kế theo di chúc mà không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.

Ngoài ra, phần di sản không được định đoạt trong di chúc, phần liên quan đến phần di chúc không có hiệu lực, hoặc liên quan đến người thừa kế từ chối, không có quyền hưởng cũng được chia theo pháp luật.

Thừa kế theo pháp luật và theo di chúc

Thừa kế theo pháp luật - Các trường hợp áp dụng — Thừa kế theo pháp luật – Các trường hợp áp dụng

Tiêu chí	Theo di chúc	Theo pháp luật
Căn cứ	Ý chí người chết trong di chúc hợp pháp	Hàng thừa kế do luật định
Phân chia	Theo nội dung di chúc	Chia đều cho người cùng hàng
Ưu tiên	Được ưu tiên áp dụng	Áp dụng khi không có hoặc không thực hiện được di chúc

Ba hàng thừa kế theo pháp luật

Thừa kế theo pháp luật dựa trên Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, xác định thứ tự hàng thừa kế.

Nội dung từng hàng

Hàng	Người thừa kế
Hàng thứ nhất	Vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết
Hàng thứ hai	Ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại
Hàng thứ ba	Cụ nội, cụ ngoại của người chết; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột của người chết; cháu ruột mà người chết là bác, chú, cậu, cô, dì ruột; chắt ruột mà người chết là cụ nội, cụ ngoại

Nguyên tắc chia

Những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau.
Người ở hàng sau chỉ được hưởng nếu không còn ai ở hàng trước do đã chết, không có quyền hưởng, bị truất quyền hoặc từ chối nhận di sản.

Những trường hợp đặc biệt khi thừa kế theo pháp luật

Thừa kế theo pháp luật - Nguyên tắc chia — Thừa kế theo pháp luật – Nguyên tắc chia

Thừa kế thế vị

Nếu con của người để lại di sản chết trước hoặc cùng thời điểm với người để lại di sản, cháu được hưởng phần mà cha hoặc mẹ của cháu lẽ ra được hưởng (Điều 652). Đây là cơ chế quan trọng trong thừa kế theo pháp luật, bảo vệ quyền lợi các nhánh con cháu.

Con nuôi, con riêng

Con nuôi và cha mẹ nuôi được thừa kế của nhau như con đẻ, cha mẹ đẻ (Điều 653). Con riêng và bố dượng, mẹ kế nếu có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con thì được thừa kế của nhau (Điều 654).

Vợ chồng đã ly hôn, đang ly thân

Trong thừa kế theo pháp luật, người đã ly hôn bằng bản án, quyết định có hiệu lực thì không còn là hàng thừa kế của nhau. Vợ chồng đang ly thân, hoặc đã có yêu cầu ly hôn nhưng chưa được Tòa giải quyết, vẫn là người thừa kế của nhau.

Lưu ý: tài sản chung vợ chồng phải được chia đôi trước. Chỉ phần tài sản của người chết mới là di sản để chia theo hàng thừa kế.

Ví dụ chia di sản thừa kế theo pháp luật

Thừa kế theo pháp luật - Vợ chồng đã ly hôn, đang ly thân — Thừa kế theo pháp luật – Vợ chồng đã ly hôn, đang ly thân

Tình huống

Bà Liên (giả định) mất năm 2026, không để lại di chúc. Bà và chồng có tài sản chung là căn nhà trị giá 4 tỷ đồng. Bà có chồng, mẹ đẻ còn sống và hai con. Cha đẻ của bà đã mất trước. Nếu cần tìm hiểu thêm về các thủ tục khác, bạn có thể tham khảo trang pháp luật Thế Giới Luật.

Cách chia từng bước

Chia tài sản chung vợ chồng: phần của bà Liên là 2 tỷ (di sản), phần của chồng là 2 tỷ.
Xác định hàng thừa kế thứ nhất của bà Liên: chồng, mẹ đẻ, hai con, tổng 4 người.
Chia đều di sản 2 tỷ: mỗi người 500 triệu đồng.

Người	Tư cách	Phần từ di sản
Chồng	Hàng thứ nhất	500.000.000 đồng (cộng phần tài sản chung 2 tỷ của mình)
Mẹ đẻ	Hàng thứ nhất	500.000.000 đồng
Con thứ nhất	Hàng thứ nhất	500.000.000 đồng
Con thứ hai	Hàng thứ nhất	500.000.000 đồng

Thủ tục khai nhận di sản thừa kế theo pháp luật

Hồ sơ và các bước

Để khai nhận thừa kế theo pháp luật, các đồng thừa kế chuẩn bị giấy chứng tử, giấy tờ chứng minh quan hệ (giấy khai sinh, giấy chứng nhận kết hôn), giấy tờ tài sản và giấy tờ tùy thân; lập văn bản thỏa thuận phân chia di sản hoặc văn bản khai nhận di sản tại tổ chức hành nghề công chứng. Sau thời gian niêm yết theo quy định, công chứng viên chứng nhận văn bản; các bên dùng văn bản này để đăng ký biến động tài sản.

Thời hiệu và tranh chấp

Thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm với bất động sản, 10 năm với động sản kể từ thời điểm mở thừa kế theo Điều 623. Khi không thống nhất được, người thừa kế có quyền khởi kiện chia di sản tại Tòa án.

Nếu quan tâm, bạn có thể tham khảo thêm thừa kế thế vị là gì hoặc thừa kế theo di chúc chi tiết.

Từ chối nhận di sản khi thừa kế theo pháp luật

Người thừa kế có quyền từ chối nhận di sản, trừ trường hợp việc từ chối nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản của mình với người khác. Việc từ chối phải lập thành văn bản và gửi đến người quản lý di sản, những người thừa kế khác, người được giao phân chia di sản; phải được thể hiện trước thời điểm phân chia di sản.

Hệ quả của việc từ chối

Khi một người ở hàng thứ nhất từ chối, phần của họ được chia đều cho những người còn lại cùng hàng. Nếu tất cả người ở hàng thứ nhất đều từ chối hoặc không còn ai, di sản chuyển sang hàng thứ hai. Đây là cách các gia đình thường dùng để dồn tài sản cho một người đứng tên, ví dụ để các con khác từ chối cho người con chăm sóc cha mẹ.

Lưu ý khi từ chối

Văn bản từ chối nên được công chứng hoặc chứng thực để tránh tranh chấp về sau. Người đang có nghĩa vụ trả nợ không nên từ chối di sản nhằm né tránh chủ nợ vì việc từ chối đó không được pháp luật công nhận.

Câu hỏi thường gặp

Thừa kế theo pháp luật chia thế nào khi có con riêng?

Con riêng của người chết là con đẻ nên thuộc hàng thừa kế thứ nhất, được chia đều như các con khác. Con riêng của vợ hoặc chồng chỉ được hưởng nếu có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng như cha con, mẹ con theo Điều 654.

Con dâu, con rể có được thừa kế theo pháp luật không?

Không. Con dâu, con rể không thuộc ba hàng thừa kế của cha mẹ chồng, cha mẹ vợ. Họ chỉ được hưởng nếu được chỉ định trong di chúc.

Anh chị em ruột được hưởng thừa kế khi nào?

Anh chị em ruột thuộc hàng thừa kế thứ hai, chỉ được hưởng khi không còn ai ở hàng thứ nhất (vợ, chồng, cha mẹ, con) do đã chết, không có quyền hưởng, bị truất quyền hoặc từ chối nhận di sản.

Kết luận

Thừa kế theo pháp luật áp dụng khi không có di chúc hợp pháp, chia theo ba hàng thừa kế tại Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, người cùng hàng hưởng bằng nhau và hàng sau chỉ hưởng khi hàng trước không còn ai. Trước khi chia, phải tách phần tài sản chung của vợ chồng và lưu ý thừa kế thế vị, con nuôi, con riêng. Hãy chuẩn bị đủ giấy tờ chứng minh quan hệ và lập văn bản tại tổ chức hành nghề công chứng. Khi có tranh chấp, nên tham khảo ý kiến luật sư.