Thực trạng thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam và phương hướng hoàn thiện

Đánh giá toàn diện thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay là một yêu cầu cấp thiết để nhìn nhận rõ những đóng góp cũng như các điểm nghẽn pháp lý đang tồn tại. Kể từ khi Luật Thuế thu nhập cá nhân chính thức có hiệu lực, sắc thuế này đã trở thành một công cụ quan trọng nhằm điều tiết thu nhập, thực hiện công bằng xã hội và đóng góp đáng kể vào ngân sách quốc gia.

Tuy nhiên, trước những biến động nhanh chóng của nền kinh tế vĩ mô và chỉ số lạm phát, các quy định pháp luật hiện hành đang bộc lộ nhiều bất cập, đòi hỏi các nhà làm luật phải nhanh chóng nghiên cứu và đưa ra phương hướng hoàn thiện kịp thời.

Khái quát chung về vai trò của thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam

Công cụ điều tiết vĩ mô và phân phối lại thu nhập

Trong hệ thống chính sách tài khóa, thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam đóng vai trò như một màng lọc tài chính quan trọng. Việc áp dụng biểu thuế lũy tiến từng phần đối với thu nhập từ tiền lương, tiền công nhằm mục đích san sẻ gánh nặng xã hội, lấy từ người có thu nhập cao để hỗ trợ phát triển các dịch vụ công cộng, từ đó thu hẹp khoảng cách giàu nghèo. Sắc thuế này không chỉ phản ánh mức độ phát triển của nền kinh tế mà còn thể hiện tính ưu việt của chế độ trong việc đảm bảo an sinh xã hội.

Cơ sở pháp lý và sự đóng góp vào ngân sách nhà nước

Hiện nay, thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam được điều chỉnh chủ yếu bởi Luật Thuế thu nhập cá nhân 2007 (sửa đổi, bổ sung năm 2012 và 2014) cùng hệ thống các Nghị định, Thông tư hướng dẫn thi hành.

Nguồn thu từ sắc thuế này liên tục tăng trưởng qua các năm, trở thành một trong những trụ cột vững chắc, đóng góp đáng kể vào nguồn thu theo quy định của [Luật Ngân sách nhà nước 2015]. Sự gia tăng này một phần đến từ sự phát triển của thị trường lao động, sự minh bạch trong hệ thống thanh toán không dùng tiền mặt và nỗ lực của cơ quan thuế trong việc chống thất thu.

Thực trạng thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam: Những bất cập và hạn chế

Mặc dù đạt được nhiều thành tựu trong công tác thu ngân sách, nhưng xét trên khía cạnh bảo vệ quyền lợi người nộp thuế, thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam đang bộc lộ độ trễ rất lớn so với thực tiễn đời sống kinh tế – xã hội. Những bất cập này tập trung vào các nhóm vấn đề pháp lý cốt lõi sau đây:

Mức giảm trừ gia cảnh lỗi thời, không phản ánh đúng chi phí sống

Theo Nghị quyết số 954/2020/UBTVQH14, mức giảm trừ gia cảnh hiện tại là 11 triệu đồng/tháng đối với người nộp thuế và 4,4 triệu đồng/tháng đối với mỗi người phụ thuộc. Mức này đã được duy trì từ năm 2020 và hiện tại không còn phù hợp. Giá cả hàng hóa, dịch vụ thiết yếu như y tế, giáo dục, nhà ở đã tăng lên đáng kể. Việc luật quy định chỉ khi chỉ số giá tiêu dùng (CPI) biến động trên 20% mới trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội điều chỉnh mức giảm trừ là một quy định quá cứng nhắc, khiến người làm công ăn lương chịu thiệt thòi lớn.

Biểu thuế lũy tiến từng phần quá dày và mức thuế suất cao

Cấu trúc biểu thuế lũy tiến đối với thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam hiện nay bao gồm 7 bậc, trải dài từ 5% đến 35%. Khoảng cách thu nhập giữa các bậc thuế ở mức thấp (bậc 1, bậc 2) quá hẹp, khiến người lao động chỉ cần tăng ca hoặc được tăng lương nhẹ theo lạm phát là ngay lập tức bị đẩy lên bậc thuế cao hơn. Hơn nữa, mức thuế suất tối đa 35% được đánh giá là khá cao so với mặt bằng chung của các quốc gia trong khu vực, làm giảm tính cạnh tranh trong việc thu hút nhân sự chất lượng cao và chuyên gia nước ngoài.

Sự thiếu công bằng giữa các nhóm đối tượng nộp thuế

Thực tiễn áp dụng thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam cho thấy có sự chênh lệch lớn về mức độ tuân thủ giữa người làm công ăn lương và các cá nhân kinh doanh, lao động tự do. Những người lao động ký kết hợp đồng theo [Bộ luật Lao động 2012] (nay là Bộ luật Lao động 2019) bị khấu trừ thuế tại nguồn nên cơ quan thuế kiểm soát thu nhập rất chặt chẽ. Trong khi đó, nhiều cá nhân kinh doanh thương mại điện tử, kinh doanh tự do có thu nhập khủng lại dễ dàng trốn tránh nghĩa vụ thuế do cơ chế quản lý chưa thực sự đồng bộ.

Bảng so sánh dữ liệu: Độ trễ của chính sách thuế TNCN so với thực tiễn

Để nhìn nhận rõ hơn những điểm nghẽn của thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam, chúng ta có thể tham khảo bảng đối chiếu giữa quy định pháp luật hiện hành và thực tế biến động kinh tế dưới đây:

Phương hướng hoàn thiện quy định về thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam

Để giải quyết triệt để những vướng mắc nêu trên, việc cải cách thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam cần được tiến hành đồng bộ, lấy người nộp thuế làm trung tâm và đảm bảo nguyên tắc “khoan thư sức dân”. Dưới đây là những phương hướng hoàn thiện mang tính chiến lược:

Thứ nhất: Sửa đổi cơ chế xác định mức giảm trừ gia cảnh

Quốc hội cần sớm sửa đổi Luật Thuế thu nhập cá nhân theo hướng không ấn định một con số tuyệt đối cứng nhắc cho mức giảm trừ gia cảnh. Thay vào đó, thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam nên áp dụng cơ chế điều chỉnh mức giảm trừ tự động hàng năm dựa trên mức lương tối thiểu vùng hoặc tỷ lệ lạm phát thực tế.

Đồng thời, cần cho phép người nộp thuế được khấu trừ các chi phí thiết yếu có hóa đơn, chứng từ hợp lệ như: chi phí khám chữa bệnh hiểm nghèo, học phí cho con cái, hoặc lãi vay mua nhà ở xã hội. Điều này sẽ phản ánh chính xác hơn năng lực tài chính và khả năng nộp thuế của từng cá nhân.

Thứ hai: Rút gọn biểu thuế và nới rộng khoảng cách các bậc thuế

Cấu trúc biểu thuế của thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam cần được tinh gọn từ 7 bậc xuống còn 3 đến 5 bậc. Việc nới rộng khoảng cách thu nhập giữa các bậc thuế, đặc biệt là ở các bậc thấp, sẽ giúp người lao động yên tâm gia tăng năng suất mà không lo sợ bị đánh thuế vọt lên mức cao ngay lập tức. Cùng với đó, nên xem xét hạ mức thuế suất tối đa từ 35% xuống khoảng 25% – 28% để tương đồng với thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp, qua đó khuyến khích sự minh bạch thu nhập và thu hút nhân tài.

Thứ ba: Hiện đại hóa công tác quản lý và siết chặt chế tài

Để đảm bảo công bằng, cơ quan nhà nước cần đẩy mạnh chuyển đổi số, kết nối liên thông dữ liệu giữa cơ quan thuế, ngân hàng và các nền tảng thương mại điện tử. Việc này giúp kiểm soát chặt chẽ thu nhập của nhóm cá nhân kinh doanh tự do. Đồng thời, cần áp dụng các chế tài nghiêm khắc theo [Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012] đối với các hành vi gian lận, trốn thuế, đảm bảo tính răn đe và thượng tôn pháp luật trong hệ thống tài chính quốc gia.

Câu hỏi thường gặp (FAQ) về thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam

1. Khi nào Việt Nam sẽ sửa đổi toàn diện Luật Thuế TNCN?

Theo lộ trình rà soát và hoàn thiện hệ thống pháp luật, Bộ Tài chính đang trong quá trình nghiên cứu, lấy ý kiến để trình Quốc hội dự án sửa đổi Luật Thuế thu nhập cá nhân. Dự kiến, các sửa đổi toàn diện về thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam, bao gồm việc thay đổi mức giảm trừ gia cảnh và biểu thuế lũy tiến, có thể sẽ được đưa vào chương trình xây dựng luật trong giai đoạn 2025 – 2026 nhằm phù hợp hơn với tình hình kinh tế mới.

2. Người nước ngoài làm việc tại Việt Nam có phải nộp thuế TNCN không?

Có. Theo quy định về thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam, cá nhân là người nước ngoài nếu đáp ứng điều kiện là cá nhân cư trú (có mặt tại Việt Nam từ 183 ngày trở lên trong một năm dương lịch hoặc có nơi ở thường xuyên tại Việt Nam) sẽ phải nộp thuế đối với thu nhập phát sinh trong và ngoài lãnh thổ Việt Nam. Nếu là cá nhân không cư trú, họ chỉ phải nộp thuế đối với thu nhập phát sinh tại Việt Nam với thuế suất toàn phần là 20% đối với thu nhập từ tiền lương, tiền công.

3. Làm thế nào để được hoàn thuế TNCN nếu nộp thừa?

Cá nhân có số thuế đã nộp lớn hơn số thuế phải nộp trong năm quyết toán có quyền yêu cầu hoàn thuế hoặc bù trừ vào kỳ nộp thuế tiếp theo. Để thực hiện, người nộp thuế cần phải có mã số thuế cá nhân và trực tiếp nộp hồ sơ quyết toán thuế (có thể thực hiện trực tuyến qua cổng thông tin điện tử của Tổng cục Thuế). Đây là một trong những quyền lợi hợp pháp quan trọng nhất của người dân khi tham gia đóng thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam.

Tóm lại, việc nhìn nhận thẳng thắn thực trạng và đưa ra các giải pháp cải cách thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành tài chính mà còn là đòi hỏi bức thiết của toàn xã hội. Một hệ thống thuế minh bạch, công bằng, linh hoạt theo nhịp đập của thị trường sẽ là đòn bẩy vững chắc thúc đẩy sự cống hiến của người lao động, góp phần xây dựng một nền kinh tế vĩ mô ổn định và phát triển bền vững.