Mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc: tỷ lệ và tính chi tiết

Mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc là con số phần lớn người lao động chỉ để ý khi mở phiếu lương và thấy bị trừ một khoản khá nặng. Thắc mắc thường không nằm ở tỷ lệ, mà ở chỗ ai chịu bao nhiêu và đóng trên khoản thu nhập nào. Bài viết bóc tách từng tỷ lệ, chia rõ phần người lao động với phần doanh nghiệp, kèm ví dụ tính bằng số. Đọc xong bạn có thể tự đối chiếu ngay với bảng lương tháng gần nhất.

Mục lục

Mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc gồm những khoản nào

Dòng “bảo hiểm” trên phiếu lương gần như không bao giờ là một khoản duy nhất. Nó là tổng của ba loại bảo hiểm do ba văn bản khác nhau điều chỉnh, chỉ khấu trừ chung một lần cho gọn.

Ba quỹ bị trừ cùng lúc

Bảo hiểm xã hội chi trả các chế độ hưu trí, tử tuất, ốm đau, thai sản và tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp. Đây là phần lớn nhất trong khoản khấu trừ, và cũng là phần quyết định lương hưu sau này của bạn.

Bảo hiểm y tế là khoản nhỏ hơn nhưng dùng thường xuyên nhất, vì nó gắn trực tiếp với thẻ bảo hiểm y tế mỗi lần đi khám. Bảo hiểm thất nghiệp thì chỉ phát huy tác dụng khi bạn mất việc, thông qua trợ cấp thất nghiệp và hỗ trợ học nghề.

Ba quỹ này có căn cứ pháp lý riêng. Chế độ bảo hiểm xã hội hiện được điều chỉnh bởi Luật Bảo hiểm xã hội 2024, còn bảo hiểm y tế và bảo hiểm thất nghiệp theo pháp luật về bảo hiểm y tế và pháp luật về việc làm.

Ai thuộc diện tham gia bắt buộc

Mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc - Ba quỹ bị trừ cùng lúc — Mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc – Ba quỹ bị trừ cùng lúc

Nhóm phổ biến nhất là người làm việc theo hợp đồng lao động có thời hạn từ một tháng trở lên, kể cả hợp đồng thử việc nếu điều khoản thử việc nằm trong hợp đồng lao động. Tên gọi hợp đồng không quyết định, bản chất công việc và mức độ lệ thuộc mới quyết định.

Luật Bảo hiểm xã hội 2024 đã mở rộng đáng kể diện tham gia so với trước. Chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh, người quản lý doanh nghiệp không hưởng tiền lương và người làm việc không trọn thời gian nhưng có tiền lương đạt mức sàn quy định đều nằm trong nhóm bắt buộc.

Điểm này khiến khá nhiều chủ tiệm, chủ quán bất ngờ. Trước đây họ chỉ có thể tham gia tự nguyện, giờ thuộc diện phải đóng theo quy định.

Vì sao không thể thỏa thuận để khỏi đóng

Nhiều người lao động đề nghị doanh nghiệp cộng tiền bảo hiểm vào lương để nhận đủ mỗi tháng. Thỏa thuận kiểu này không có giá trị, vì nghĩa vụ đóng do luật đặt ra chứ không do hai bên định.

Nếu doanh nghiệp đồng ý “quy đổi thành lương”, rủi ro cuối cùng thường rơi về phía người lao động: không có thẻ y tế, không tích lũy thời gian hưởng lương hưu, và không đủ điều kiện nhận trợ cấp khi mất việc.

Bảng tỷ lệ mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc theo từng bên

Mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc - Vì sao không thể thỏa thuận để khỏi đóng — Mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc – Vì sao không thể thỏa thuận để khỏi đóng

Tỷ lệ được tính theo phần trăm của tiền lương làm căn cứ đóng, không phải phần trăm của thu nhập thực nhận. Bảng dưới đây là mức đang áp dụng cho nhóm người lao động làm việc theo hợp đồng lao động.

Loại bảo hiểm	Người lao động đóng	Người sử dụng lao động đóng	Tổng
BHXH – quỹ hưu trí, tử tuất	8%	14%	22%
BHXH – quỹ ốm đau, thai sản	0%	3%	3%
BHXH – tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp	0%	0,5%	0,5%
Bảo hiểm y tế (BHYT)	1,5%	3%	4,5%
Bảo hiểm thất nghiệp (BHTN)	1%	1%	2%
Tổng cộng	10,5%	21,5%	32%

Con số đáng chú ý là 10,5% chứ không phải 32%. Người lao động chỉ chịu một phần ba tổng chi phí, phần còn lại do doanh nghiệp đóng và không được trừ vào lương.

Cách đọc bảng cho đúng

Hai cột đầu là hai nghĩa vụ độc lập, không phải cách chia một khoản tiền. Doanh nghiệp không có quyền lấy phần 21,5% của mình rồi trừ ngược vào thu nhập của bạn dưới bất kỳ tên gọi nào.

Riêng mức 0,5% cho quỹ tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp có thể được điều chỉnh thấp hơn với một số doanh nghiệp đáp ứng điều kiện về an toàn lao động. Đây là chính sách dành cho người sử dụng lao động, không ảnh hưởng gì tới phần người lao động phải đóng.

Với người nước ngoài làm việc tại Việt Nam, cơ cấu đóng có khác biệt ở một vài quỹ. Nếu bạn thuộc nhóm này, nên hỏi trực tiếp cơ quan bảo hiểm xã hội nơi doanh nghiệp đăng ký thay vì áp bảng trên.

Nhóm phải tự chịu toàn bộ

Mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc - Cách đọc bảng cho đúng — Mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc – Cách đọc bảng cho đúng

Chủ hộ kinh doanh và người quản lý doanh nghiệp không hưởng lương không có bên thứ hai chia phần. Luật Bảo hiểm xã hội 2024 quy định nhóm này đóng vào quỹ hưu trí và tử tuất cùng quỹ ốm đau, thai sản trên mức thu nhập do họ tự lựa chọn trong khung cho phép.

Nói cách khác, họ được quyền chọn nền đóng cao hay thấp, nhưng phải tự trả cả phần mà bình thường doanh nghiệp gánh.

Tiền lương làm căn cứ đóng — chỗ dễ sai nhất

Áp đúng tỷ lệ mà sai nền lương thì kết quả vẫn sai. Đây là lý do hai người cùng lương thực nhận 20 triệu vẫn có thể bị trừ bảo hiểm khác nhau.

Khoản nào tính vào, khoản nào để ngoài

Nền đóng gồm tiền lương theo chức danh hoặc công việc, cộng phụ cấp lương và các khoản bổ sung xác định được mức cụ thể, trả thường xuyên trong mỗi kỳ trả lương. Bộ luật Lao động 2019 và các văn bản hướng dẫn về tiền lương là căn cứ để xác định cấu trúc này.

Ngược lại, những khoản mang tính hỗ trợ và biến động theo tháng thường không tính vào nền đóng. Tiền thưởng theo kết quả kinh doanh, hỗ trợ xăng xe, điện thoại, tiền ăn giữa ca, hỗ trợ nhà ở là các ví dụ điển hình.

Thực tế nhiều doanh nghiệp khai thác đúng khoảng này. Họ ghi lương cơ bản thấp rồi đẩy phần lớn thu nhập sang các khoản phụ cấp không thường xuyên, khiến mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc giảm xuống đáng kể.

Mức trần và mức sàn

Nền đóng không thể thấp hơn mức lương tối thiểu vùng áp dụng cho nơi bạn làm việc. Nếu công việc đòi hỏi trình độ đã qua học nghề, mức sàn thực tế còn cao hơn theo thang bảng lương của doanh nghiệp.

Ở đầu trên, bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế bị chặn bởi trần tính theo mức tham chiếu do Chính phủ công bố, còn bảo hiểm thất nghiệp bị chặn theo bội số của lương tối thiểu vùng. Người có thu nhập rất cao vì vậy không đóng theo toàn bộ lương, mà chỉ đóng tới ngưỡng trần rồi dừng.

Ví dụ tính mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc bằng số

Ví dụ dưới đây dùng nền lương nằm dưới mọi ngưỡng trần, nên chỉ cần nhân tỷ lệ là ra kết quả.

Trường hợp nền đóng 20 triệu đồng mỗi tháng

Giả sử hợp đồng ghi lương theo công việc 18.000.000 đồng, cộng phụ cấp trách nhiệm cố định 2.000.000 đồng mỗi tháng. Nền đóng là 20.000.000 đồng.

Phần người lao động bị trừ vào lương:

BHXH: 20.000.000 × 8% = 1.600.000 đồng
BHYT: 20.000.000 × 1,5% = 300.000 đồng
BHTN: 20.000.000 × 1% = 200.000 đồng
Tổng khấu trừ: 2.100.000 đồng, đúng bằng 10,5%

Phần doanh nghiệp đóng thêm:

BHXH: 20.000.000 × 17,5% = 3.500.000 đồng
BHYT: 20.000.000 × 3% = 600.000 đồng
BHTN: 20.000.000 × 1% = 200.000 đồng
Tổng: 4.300.000 đồng, đúng bằng 21,5%

Tổng tiền vào quỹ mỗi tháng là 6.400.000 đồng, tương ứng 32% nền đóng. Người lao động nhận về 17.900.000 đồng trước khi tính thuế thu nhập cá nhân, còn chi phí thật của doanh nghiệp cho vị trí này là 24.300.000 đồng.

Bảng tra nhanh theo nền đóng

Nền đóng (đồng)	NLĐ chịu 10,5%	Doanh nghiệp chịu 21,5%	Tổng 32%
6.000.000	630.000	1.290.000	1.920.000
10.000.000	1.050.000	2.150.000	3.200.000
15.000.000	1.575.000	3.225.000	4.800.000
20.000.000	2.100.000	4.300.000	6.400.000
30.000.000	3.150.000	6.450.000	9.600.000

Bảng chỉ đúng khi nền đóng chưa vượt trần. Với nền đóng rất cao, bạn phải cắt ở ngưỡng trần của từng loại bảo hiểm rồi mới nhân tỷ lệ, và trần của bảo hiểm thất nghiệp thường khác trần của hai loại còn lại.

Những hiểu nhầm khiến người lao động bị thiệt

Tưởng lương thực nhận là nền đóng

Rất nhiều người lấy tổng thu nhập nhân 10,5% rồi kết luận công ty trừ sai. Phép tính đúng phải bắt đầu từ nền đóng ghi trong hợp đồng và phụ lục, không phải từ số tiền về tài khoản.

Muốn biết chính xác, hãy tra quá trình đóng theo mã số bảo hiểm xã hội của mình trên ứng dụng hoặc cổng thông tin của cơ quan quản lý. Ở đó có đúng mức tiền lương mà doanh nghiệp đã khai báo từng tháng.

Nhầm giữa đóng thấp và lợi

Đóng trên nền thấp giúp tăng tiền nhận về ngay, nhưng làm giảm mức bình quân dùng để tính lương hưu, thai sản và trợ cấp thất nghiệp sau này. Với người còn nhiều năm làm việc, khoản thiệt tích lũy lớn hơn phần lợi trước mắt.

Không phát hiện việc chậm đóng

Trường hợp doanh nghiệp vẫn trừ lương nhưng không nộp cho quỹ không hề hiếm. Hành vi chậm đóng, trốn đóng bảo hiểm xã hội bị xử lý theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024, và người lao động nên kiểm tra ít nhất một hai lần mỗi năm thay vì tin hoàn toàn vào phiếu lương.

Câu hỏi thường gặp

Thử việc có phải đóng không? Nếu thử việc nằm trong hợp đồng lao động từ một tháng trở lên thì thuộc diện tham gia. Nếu ký hợp đồng thử việc riêng, việc tham gia phụ thuộc vào loại hợp đồng và thời hạn.

Làm hai công ty thì đóng ở đâu? Bảo hiểm xã hội và bảo hiểm thất nghiệp đóng theo hợp đồng ký đầu tiên, còn bảo hiểm y tế đóng theo hợp đồng có mức tiền lương cao nhất.

Nghỉ không lương cả tháng có phải đóng? Tháng không làm việc và không hưởng lương thì thường không thuộc tháng đóng, đồng nghĩa thời gian tích lũy bị ngắt trong tháng đó khám phá thêm tại Thế Giới Thuật.

Kết luận

Nắm được mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc thực chất là nắm hai thứ: tỷ lệ 10,5% với 21,5% và nền lương mà tỷ lệ đó được nhân vào. Khi thấy con số khấu trừ lệch so với tính toán của mình, hãy đối chiếu phụ lục hợp đồng và dữ liệu tra cứu trước khi kết luận doanh nghiệp làm sai, vì phần lớn tranh luận xuất phát từ cách xác định nền đóng. Tỷ lệ và ngưỡng trần đều có thể được điều chỉnh theo từng thời kỳ, nên trước khi dựa vào một con số để quyết định việc quan trọng, bạn hãy kiểm tra văn bản đang có hiệu lực hoặc hỏi trực tiếp cơ quan bảo hiểm xã hội nơi mình tham gia.