Tội trộm cắp tài sản: cấu thành và các khung hình phạt

Tội trộm cắp tài sản là tội danh bị khởi tố vào loại nhiều nhất ở Việt Nam, nhưng phần lớn người dân chỉ hiểu mơ hồ rằng “lấy trộm thì đi tù”. Ranh giới giữa một vụ việc chỉ bị phạt hành chính và một vụ án hình sự thật ra nằm ở vài chi tiết rất cụ thể. Bài viết bóc tách các dấu hiệu cấu thành, cấu trúc khung hình phạt theo giá trị tài sản, và cách phân biệt với những tội chiếm đoạt dễ bị nhầm lẫn.

Tội trộm cắp tài sản là gì và khi nào bị truy cứu hình sự

Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi bổ sung 2017, quy định tội danh này tại Điều 173. Nói theo ngôn ngữ đời thường, đó là hành vi lén lút lấy tài sản đang thuộc quyền quản lý của người khác, với mong muốn biến nó thành của mình.

Dấu hiệu “lén lút” quan trọng đến mức nào

Đây là dấu hiệu đặc trưng, thứ phân biệt tội trộm cắp tài sản với hầu hết các tội chiếm đoạt tài sản còn lại. Người thực hiện phải có ý thức che giấu hành vi khỏi người đang quản lý tài sản tại thời điểm lấy.

Lén lút không đồng nghĩa với “không ai nhìn thấy”. Một người lấy xe máy giữa ban ngày, trước mặt hàng chục người qua đường, vẫn có thể bị xử lý về tội này nếu chủ xe không hề biết và những người xung quanh tưởng đó là chủ xe thật.

Ngược lại, nếu chủ tài sản biết rõ mà người kia vẫn ngang nhiên lấy đi, tính chất vụ việc chuyển sang hướng khác. Vì thế cơ quan điều tra luôn hỏi rất kỹ chủ tài sản có mặt hay không, có biết hay không.

Ngưỡng giá trị tài sản để khởi tố

Điều 173 lấy mốc hai triệu đồng làm ranh giới cơ bản. Tài sản bị chiếm đoạt từ mức này trở lên thì đủ căn cứ xem xét trách nhiệm hình sự, dưới mức đó thì theo nguyên tắc chung chỉ bị xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh, trật tự.

Giá trị ở đây không phải giá người bị hại tự khai, cũng không phải giá mua ban đầu. Nó được xác định qua thủ tục định giá tài sản trong tố tụng hình sự, tính theo giá thị trường tại thời điểm xảy ra hành vi và có trừ khấu hao. Với đồ điện tử hay xe cũ, chênh lệch giữa hai cách tính rất lớn.

Dưới ngưỡng vẫn có thể bị khởi tố

Đây là điểm nhiều người không biết. Điều 173 liệt kê một nhóm trường hợp mà dù tài sản chưa tới hai triệu đồng, người thực hiện vẫn bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Nhóm này gồm: đã bị xử phạt hành chính về hành vi chiếm đoạt mà còn vi phạm; đã bị kết án về tội chiếm đoạt tài sản, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm; hành vi gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội; tài sản là phương tiện kiếm sống chính của người bị hại và gia đình họ; hoặc tài sản là di vật, cổ vật.

Hay gặp nhất là lấy chiếc xe máy cũ mà người bị hại dùng chạy xe ôm nuôi cả nhà: giá trị thấp nhưng vụ việc vẫn bị khởi tố.

Cấu thành tội trộm cắp tài sản gồm bốn yếu tố

Muốn kết tội, cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh đủ cả bốn yếu tố dưới đây. Thiếu một yếu tố là không đủ căn cứ buộc tội, và đây cũng là hướng bào chữa phổ biến nhất trong các vụ án loại này.

Yếu tố gây tranh cãi nhiều nhất là mặt chủ quan. Mục đích chiếm đoạt phải hình thành trước hoặc ngay khi lấy tài sản, và đây là thứ vô hình, chỉ có thể suy đoán từ hành vi khách quan.

Về độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự

Người từ đủ 16 tuổi trở lên chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trong đó có tội danh này. Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi chỉ phải chịu trách nhiệm khi hành vi thuộc loại tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng, tức là rơi vào các khung tăng nặng phía trên.

Điều đó có nghĩa một vụ trộm giá trị nhỏ do trẻ 15 tuổi thực hiện thường không bị xử lý hình sự. Vụ việc sẽ chuyển sang hướng biện pháp giáo dục và trách nhiệm bồi thường thiệt hại của cha mẹ theo Bộ luật Dân sự 2015.

Các khung hình phạt của tội trộm cắp tài sản theo giá trị tài sản

Điều 173 chia thành bốn khung hình phạt chính, tăng dần theo giá trị tài sản bị chiếm đoạt và theo tính chất hành vi. Đây là bảng tra nhanh cấu trúc khung.

Ngoài hình phạt chính, điều luật còn cho phép áp dụng hình phạt bổ sung là phạt tiền. Hình phạt bổ sung này do tòa quyết định tùy vụ việc, không phải vụ nào cũng áp dụng.

Tình tiết định khung quan trọng hơn con số

Nhiều người chỉ nhìn vào giá trị tài sản rồi tự suy ra mức án, và đó là cách hiểu thiếu sót. Một vụ trộm ba triệu đồng nhưng có tổ chức, hoặc do người tái phạm nguy hiểm thực hiện, vẫn bị xét xử theo khung hai chứ không phải khung cơ bản.

Chi tiết “hành hung để tẩu thoát” cũng hay bị bỏ qua. Người trộm bị phát hiện, xô đẩy hoặc đánh người truy đuổi để chạy thoát thì hành vi bị đẩy lên khung nặng hơn, dù tài sản chỉ đáng vài trăm nghìn.

Yếu tố làm nhẹ trách nhiệm

Tình tiết giảm nhẹ theo Bộ luật Hình sự 2015 có ảnh hưởng thật sự đến bản án. Tự nguyện bồi thường toàn bộ thiệt hại, thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải và đầu thú đều là những tình tiết được tòa cân nhắc.

Với khung cơ bản, bị cáo có nhiều tình tiết giảm nhẹ và nhân thân tốt có cơ hội được hưởng án treo. Cần nói rõ: bồi thường và việc người bị hại xin giảm nhẹ không làm vụ án chấm dứt, vì tội danh này không thuộc nhóm chỉ khởi tố theo yêu cầu của bị hại.

Phân biệt tội trộm cắp tài sản với cướp giật và lạm dụng tín nhiệm

Đây là chỗ dễ nhầm nhất, kể cả với người đi làm đơn trình báo. Cùng một chiếc điện thoại bị mất, nhưng cách nó bị lấy quyết định tội danh và quyết định luôn khung hình phạt.

Khác biệt cốt lõi với cướp giật nằm ở tính công khai và sự nhanh chóng. Kẻ giật túi xách trên đường không cần giấu mình, chỉ cần chủ tài sản không kịp giữ lại.

Khác biệt với lạm dụng tín nhiệm nằm ở nguồn gốc việc nắm giữ tài sản. Người thuê xe tự lái rồi đem cầm cố không phải là trộm, vì chiếc xe được giao cho họ một cách ngay tình, ý định chiếm đoạt chỉ xuất hiện sau đó.

Những hiểu nhầm phổ biến

Hiểu nhầm thứ nhất: “trả lại tài sản là không bị xử lý”. Việc hoàn trả xảy ra sau khi hành vi đã hoàn thành chỉ là tình tiết giảm nhẹ, không làm mất đi yếu tố cấu thành.

Hiểu nhầm thứ hai là về thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự. Thời hiệu được tính theo loại tội, mà loại tội lại phụ thuộc khung hình phạt áp dụng, nên một vụ ở khung bốn có thời hiệu dài hơn hẳn vụ ở khung cơ bản.

Khi nào nên nhờ luật sư

Nếu vụ việc chỉ dừng ở mức trình báo mất tài sản giá trị nhỏ, người dân hoàn toàn tự làm đơn tại công an cấp xã nơi xảy ra vụ việc. Mang theo giấy tờ chứng minh quyền sở hữu, hình ảnh, hóa đơn nếu còn giữ.

Ngược lại, khi bản thân hoặc người nhà bị triệu tập với tư cách người bị buộc tội, nên mời luật sư ngay từ giai đoạn điều tra. Giai đoạn lấy lời khai ban đầu ảnh hưởng rất lớn tới việc xác định tội danh và khung hình phạt về sau cùng với thế giới luật.

Kết luận

Tội trộm cắp tài sản có cấu trúc pháp lý rõ ràng, nhưng việc áp dụng vào từng vụ việc lại phụ thuộc nhiều chi tiết nhỏ: cách tiếp cận tài sản, kết quả định giá, nhân thân và các tình tiết định khung. Người đang gặp vụ việc thật nên xác định trước ba dữ kiện quyết định hướng xử lý, gồm giá trị tài sản, cách thức mất tài sản và tiền án tiền sự. Cần lưu ý rằng Bộ luật Hình sự cùng các mốc giá trị bằng tiền trong đó đã qua nhiều lần sửa đổi, nên trước khi hành động hãy đối chiếu văn bản hợp nhất mới nhất hoặc hỏi trực tiếp cơ quan có thẩm quyền.