Phân tích nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất theo Hiến pháp

Trong hệ thống pháp lý và tư duy lập hiến của Việt Nam, nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất đóng vai trò là sợi chỉ đỏ xuyên suốt, định hình toàn bộ cấu trúc, tổ chức và phương thức hoạt động của bộ máy nhà nước. Không giống như các học thuyết chính trị phương Tây đề cao sự đối trọng quyền lực tuyệt đối, Hiến pháp nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam khẳng định quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, mang tính thống nhất nhưng có sự phân công, phối hợp và kiểm soát chặt chẽ. Bài viết dưới đây sẽ phân tích chuyên sâu dưới góc độ pháp lý về nguyên tắc hiến định cốt lõi này.

Cơ sở pháp lý của nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất

Cơ sở pháp lý vững chắc nhất để khẳng định nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất được quy định rõ tại khoản 3 Điều 2 Hiến pháp năm 2013: “Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp.”

Sự thống nhất này bắt nguồn từ nguyên lý cơ bản: Tất cả quyền lực nhà nước đều thuộc về Nhân dân. Nhân dân là chủ thể duy nhất và tối cao của quyền lực. Do đó, quyền lực nhà nước không thể bị chia cắt hay phân chia thành các mảng độc lập, đối lập nhau. Thay vì trao quyền lực cho các thế lực chính trị khác nhau để tạo ra sự kiềm chế đối trọng gay gắt, Nhân dân ủy quyền toàn bộ quyền lực đó cho một hệ thống cơ quan nhà nước duy nhất do chính Nhân dân bầu ra và chịu trách nhiệm trước Nhân dân. Để hiểu rõ hơn về cấu trúc tổ chức này, người đọc có thể tham khảo thêm về hệ thống [bộ máy nhà nước] theo quy định của pháp luật hiện hành.

Nội dung cốt lõi của nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất

Để đánh giá toàn diện nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, chúng ta cần phân tích qua ba khía cạnh cấu thành không thể tách rời: Tính thống nhất, sự phân công và cơ chế phối hợp, kiểm soát.

1. Tính thống nhất của quyền lực nhà nước

Tính thống nhất thể hiện ở chỗ nguồn gốc của quyền lực là duy nhất – thuộc về Nhân dân. Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, tập trung trong tay quyền lực nhà nước. Không có bất kỳ cơ quan nào đứng trên Quốc hội hoặc chia sẻ quyền tối cao với Quốc hội trong việc quyết định các vấn đề trọng đại của đất nước. Tính thống nhất còn được bảo đảm bởi sự lãnh đạo toàn diện của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với Nhà nước và xã hội, đảm bảo mọi hoạt động của bộ máy nhà nước đều hướng tới mục tiêu chung là xây dựng chủ nghĩa xã hội, phản ánh đúng [bản chất của nhà nước] pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

2. Sự phân công quyền lực rành mạch

Dù nhấn mạnh nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, Hiến pháp 2013 không đồng nhất quyền lực vào một cơ quan duy nhất thực hiện mọi chức năng. Thay vào đó, quyền lực được phân công rành mạch thành ba nhánh:

• Quyền lập pháp: Được giao cho Quốc hội. Quốc hội là cơ quan duy nhất có quyền lập hiến và lập pháp, tạo ra khung pháp lý cho toàn xã hội.
• Quyền hành pháp: Được giao cho Chính phủ. Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, thực hiện quyền hành pháp, tổ chức thi hành Hiến pháp và pháp luật.
• Quyền tư pháp: Được giao cho Tòa án nhân dân. Tòa án là cơ quan xét xử, thực hiện quyền tư pháp, bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người.

Sự phân công này nhằm mục đích chuyên môn hóa, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, tránh tình trạng lạm quyền hoặc chồng chéo chức năng.

3. Sự phối hợp và kiểm soát quyền lực

Một điểm tiến bộ vượt bậc trong Hiến pháp 2013 khi quy định nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất chính là việc bổ sung yếu tố “kiểm soát”. Các cơ quan nhà nước không hoạt động biệt lập mà phải phối hợp chặt chẽ với nhau để thực hiện mục tiêu chung. Đồng thời, chúng kiểm soát lẫn nhau để ngăn ngừa vi phạm:

• Quốc hội kiểm soát Chính phủ và Tòa án thông qua quyền giám sát tối cao, quyền bỏ phiếu tín nhiệm, quyền thành lập và bãi nhiệm các chức danh lãnh đạo.
• Chính phủ phối hợp với Quốc hội trong quy trình lập pháp (trình dự án luật) và kiểm soát tính hợp hiến, hợp pháp trong các văn bản của cơ quan cấp dưới.
• Tòa án nhân dân kiểm soát các cơ quan hành pháp thông qua cơ chế xét xử các vụ án hành chính, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân trước các quyết định hành chính sai phạm.

Ý nghĩa thực tiễn của nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất

Việc áp dụng triệt để nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất mang lại những giá trị to lớn trong thực tiễn xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN tại Việt Nam. Trước hết, nó đảm bảo sự điều hành tập trung, thống nhất từ trung ương đến địa phương, giúp Nhà nước phản ứng nhanh chóng, kịp thời trước các biến cố kinh tế – xã hội, thiên tai hay dịch bệnh. Thứ hai, nguyên tắc này triệt tiêu nguy cơ khủng hoảng chính trị do sự đối đầu, bế tắc giữa các nhánh quyền lực (như thường thấy ở các quốc gia áp dụng mô hình tam quyền phân lập cứng rắn). Cuối cùng, nó đề cao trách nhiệm giải trình của các cơ quan nhà nước trước Nhân dân, bảo đảm quyền lực luôn được sử dụng đúng mục đích. Đối với các sinh viên luật, nghiên cứu sinh muốn tìm hiểu sâu hơn về nền tảng pháp lý này, có thể tra cứu [văn bản pháp luật cho học môn luật hiến pháp] để đối chiếu quy định qua các thời kỳ.

Bảng phân tích so sánh: Nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất và Tam quyền phân lập

Để làm rõ đặc thù của nền lập hiến Việt Nam, dưới đây là bảng so sánh giữa nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất và học thuyết Tam quyền phân lập của phương Tây:

Câu hỏi thường gặp (Q&A) về nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất

1. Tại sao đã gọi là nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất mà vẫn phải “phân công” quyền lực?

Sự thống nhất ở đây là thống nhất về mặt bản chất và nguồn gốc (đều thuộc về Nhân dân). Tuy nhiên, quản lý một quốc gia là một công việc khổng lồ và phức tạp. Nếu chỉ giao cho một cơ quan duy nhất làm mọi việc từ làm luật, thi hành luật đến xét xử thì sẽ dẫn đến quá tải, kém hiệu quả và dễ nảy sinh độc tài, lạm quyền. Do đó, “phân công” là giải pháp về mặt kỹ thuật tổ chức bộ máy nhà nước để đảm bảo tính chuyên môn hóa, chuyên nghiệp hóa trong từng lĩnh vực lập pháp, hành pháp và tư pháp, nhưng tựu trung lại vẫn phục vụ một lợi ích thống nhất của Nhân dân.

2. Cơ chế “kiểm soát” trong nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất được thực hiện như thế nào để tránh lạm quyền?

Cơ chế kiểm soát được Hiến pháp và pháp luật quy định rất chặt chẽ theo hai chiều: Kiểm soát từ bên trong (giữa các cơ quan nhà nước với nhau) và kiểm soát từ bên ngoài (từ phía Nhân dân, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị – xã hội). Ví dụ, Quốc hội có quyền lấy phiếu tín nhiệm đối với các chức danh do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn. Nếu một Bộ trưởng không hoàn thành nhiệm vụ, Quốc hội có quyền bãi nhiệm. Ngược lại, Tòa án thông qua hoạt động xét xử độc lập có thể tuyên hủy các quyết định hành chính trái pháp luật của Ủy ban nhân dân các cấp. Đây chính là biểu hiện sinh động của nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất nhưng không buông lỏng giám sát.

3. Sự khác biệt lớn nhất giữa Hiến pháp 1992 và Hiến pháp 2013 về nguyên tắc này là gì?

Điểm đột phá lớn nhất là Hiến pháp 2013 đã chính thức bổ sung từ “kiểm soát” vào nội dung của nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất. Hiến pháp 1992 chỉ dừng lại ở việc “có sự phân công và phối hợp”. Việc bổ sung yếu tố “kiểm soát” cho thấy sự phát triển trong tư duy lập hiến của Việt Nam, đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền, đảm bảo quyền lực được giới hạn và không bị tha hóa.